1886 Charleston Depremi Doğu Kıyısını Sarstı ve Bir Meydanı İkiye Ayırdı

31 Ağustos 1886, Salı akşamı. Güney Carolina'nın liman şehri Charleston, rüzgârsız, boğucu bir yaz gününün sonunda. Saat 21.50'de yerin altından bir uğultu yükseliyor; bir dakikadan kısa bir sürede şehirde hasar görmeyen tek bir bina kalmıyor. Ölü sayısı kaynağa göre 60 ile 150'nin üzerinde arasında değişiyor. Amerika'nın doğu kıyısının bilinen en büyük depremi, bir şehrin yıkıntısını olduğu kadar, o şehrin içindeki derin ayrılığı da açığa çıkarıyor.

Depremden önce

1880'lerin Charleston'u yaralarını sarmaya çalışan bir şehirdir. İç Savaş sırasında 1863'ten 1865'e kadar Birlik kuvvetlerinin bombardımanı altında kalmış, savaştan sonra gelen Yeniden Yapılanma yönetimleri belediyeye 4,7 milyon doları aşan bir borç bırakmıştır. Belediye başkanı William A. Courtenay, borcu yavaş yavaş azaltırken bir yandan da kamu işlerine para ayırır.

Şehrin nüfusunun yaklaşık yüzde 60'ı siyahtır. Köleliğin kaldırılmasından sonra kırsaldan gelen azatlılarla şehirdeki siyah nüfus 1860'taki 17 binden 1880'de 27 binin üzerine çıkmıştır. Liman pamuk, fosfat kayası, kereste ve pirinç ihraç eder. Charleston'lular, St. Michael's ve St. Philip's kiliseleri, Adliye ve Hibernian Hall gibi eski yapılarıyla övünür.

Bir yıl önce, 1885'te gelen bir kasırga şehrin önemli bir bölümünü yerle bir etmiştir. 31 Ağustos 1886 sabahı yerel gazete News and Courier'in kısa haberler sütununda şu not yer alır: Kasırgada zarar gören St. Michael's Kilisesi'nin kulesinin onarımı bitmiş, iskele sökülmüştür. Aynı sütunda King Caddesi'ndeki yeni dükkânların vitrinlerinden ve dağ gezisinden dönen kalabalıktan söz edilir.

Küçük sarsıntılar

O yazın başından beri bazı Charleston'lular küçük titreşimler hisseder. Hekim Gabriel E. Manigault sonradan bunları kaydeder: Haziran ayında ve daha önce birkaç hafif sarsıntı olmuştur, ama o sırada kimse bunları bir şeyin habercisi saymaz.

Manigault'ya göre ilk belirgin sarsıntı 27 Ağustos sabahı, şehrin yaklaşık 20 mil kuzeybatısındaki Summerville kasabasında hissedilir; Charleston'da fark edilmez. Ertesi gün, 28 Ağustos'ta saat 04.45'te Summerville yeniden sallanır. Bu kez Charleston'da da evler hafifçe sallanır, pencereler tıkırdar. Gün boyunca Summerville'de birkaç sarsıntı daha olur. Sonra her şey durulur.

31 Ağustos sıcak, nemli ve sessiz bir gündür. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) 1986'da yayımladığı çalışmaya göre akşamüstü saat 5'ten gün batımına kadar, yükselen gelgitle birlikte genellikle esen meltem hiç hissedilmez.

Saat 21.50

Sarsıntı hafif titreşimlerle ve bir mırıltıyla başlar. On-on beş saniye içinde ses de titreşim de büyür, ardından yıkıcı sallantı gelir ve şiddetli salınımlarla bir gürlemeye dönüşür. Kısa bir duraklamanın ardından daha az şiddetli ikinci bir sallantı gelir. Clarence Dutton'ın topladığı tanıklıklara göre en şiddetli bölüm, duraklama dahil 45 ile 55 saniye sürer.

News and Courier gazetesinin binasının önündeki taş kaplama bir kütle hâlinde kaldırıma düşer. Bir anlatıya göre St. Michael's Kilisesi'nin saatinin akrebi ve yelkovanı ilk sarsıntı anında durur.

Büyüklük bugün 6,9 ile 7,3 arasında tahmin edilir; bazı kaynaklar 7,6'ya kadar çıkar. Merkez, Charleston'un kuzeybatısında, Summerville ile Middleton Place arasındadır. Sarsıntı kuzeyde Boston'da, kuzeybatıda Chicago ve Milwaukee'de, batıda New Orleans'ta, denizin ötesinde Küba ve Bermuda'da hissedilir. Haberler tam ulaşamadığı için uzak şehirlerde Florida yarımadasının kıtadan koptuğu bile konuşulur.

Gece meydanlarda

Beş dakika içinde insanlar sokaklara, açık alanlara dökülür. Broad Caddesi tuğla yığınları ve yıkılmış duvarlarla dolar, geçilmez hâle gelir. Washington Meydanı geceliğiyle kaçan kadınlar ve çocuklarla dolar. Lohusa bir kadın sedyeyle getirilir, tifoya yakalanmış bir kadın şiltelerin üzerinde yatar. Siyah sakinler bir araya toplanıp yüksek sesle dua eder.

News and Courier yazarı Carl McKinley, bir kalabalığın kaldırımda yüzüstü yatan bir kadının yanından geçip gittiğini, kimsenin onun ölü mü diri mi olduğuna bakmak için durmadığını yazar. İnsanlar evlerinden değerli hiçbir şey almadan çıkar ama hastaları unutmaz; yatalak hastalar şiltelerle yolların ortasına taşınır. Ölüler ve yaralılar parklara, açık alanlara getirilir; yaralılarla hekimler ve hemşireler ilgilenir.

Yıkılan evlerden yangınlar çıkar. Şehrin üç ayrı yerinde alevler gökyüzünü aydınlatır; King ve Vanderhorst caddelerinin köşesinde on ahşap ev tamamen yanar. Dönemin gazetelerine göre rüzgârın olmaması, yangınların büyük bir felakete dönüşmesini önler.

İlk artçı sarsıntı yaklaşık on dakika sonra gelir. Gece yarısından sonra, 00.55 ve 01.05'te iki sarsıntı daha olur; ilk 24 saatte en az yedi artçı hissedilir. Kimse eve dönmeye cesaret edemez. White Point Garden'da ve Washington Meydanı'nda altışar yüz kişi, Marion Meydanı'nda tahminen bin kişi geceyi açıkta geçirir. Halılar, şallar, kilimler sırıklara gerilip çadır yapılır. Tarihçi Susan Millar Williams'ın sözleriyle "o ilk gece çoğu insan Tanrı'nın öfkelendiğini düşünüyordu".

İlk ölüler

Ölülerin çoğu düşen parapetlerin, kornişlerin, revakların ve bacaların altında kalır. Charleston gazetesinden aktarılan haberleri 7 Eylül'de basan Aiken Recorder bazı adları verir. R. Alexander adında genç bir İngiliz kimyager, Meeting Caddesi'ndeki pansiyonunda çöken bir duvarın altında kalır. Charleston City Paper'ın 2018'de yazdığına göre Alexander o akşam yeni aldığı küçük yatıyla ilk ve son gezisine çıkmıştır.

Ana karakolun revakı çöker; altında Susan Middleton adında siyah bir kadın ve adı verilmeyen bir başka kadın can verir. Mary Caddesi'ndeki bir evde Lizzie Fraser adında siyah bir çocuk enkazın altında kalır. Wentworth ve Meeting caddelerinin köşesinde bir kadın ikinci kattaki yatak odasından atlar. Gazete aynı sayfada ölü sayısını vermenin "elbette imkânsız" olduğunu yazar.

Ölü sayısı bugün de kesin değildir. USGS 60 ölü verir. Charleston Katolik Piskoposluğu'nun arşivine göre deprem gecesi 27 kişi ölür, eylül ve ekim aylarında depremle bağlantılı 56 ölüm daha kaydedilir. Bazı kaynaklar doğrudan ve dolaylı ölümlerle 60-110, bazıları 100'ün üzerinde, tarihçi Richard Côté ise 150'nin üzerinde ölüden söz eder.

Sabah

Sabah olduğunda telgraf hatları kopmuştur, demiryolu raylar büküldüğü için çalışmaz. Şehrin dış dünyayla bağlantısı kesilir. Söylentiler ve abartılı haberler yayılır; ailesinden ayrı düşenlerin kaygısı büyür. Sonraki günlerde binlerce kişi bölgeyi terk eder.

Gün ışığı yıkımın boyutunu gösterir. Dutton'ın raporuna göre Charleston'da hasar görmeyen tek bir bina yoktur, ciddi hasar görmeyen bina da çok azdır. Her tuğla ve taş bina çatlamıştır. Adliye, Postane, karakol, Hibernian Hall, Charleston Koleji, Queen Caddesi'ndeki hastane binaları, Unitarian Kilisesi, St. Michael's ve St. Philip's ağır hasar alır. St. Michael's'ın duvarlarında ve zemininde büyük çatlaklar açılır; onarımı yeni biten kulesinin yıkılmasından korkulur, ama kule ayakta kalır.

Charleston'lular hemen işe girişir. Bir hafta içinde 10 bin araba dolusu molozun kaldırıldığı söylenir. Artçılar sürse de insanlar tuğlaları ayıklar ve iki gün içinde onarıma başlar. Yıkılmayan dükkânlar açılır. Limanda demirli gemilerin denizcileri enkaz temizliğine ve yiyecek, barınak dağıtımına katılır. McKinley, belediyenin her kademesindeki görevlilerin yerlerinde kalıp işlerini sürdürdüğünü, düzenin korunduğunu yazar.

Belediye başkanı okyanusta

Deprem olduğunda Belediye Başkanı Courtenay şehirde değildir; Liverpool'dan New York'a giden Cunard şirketinin Etruria gemisindedir. Haberi New York'a vardığında alır. Onun yerine belediye başkan vekili William Elliott Huger görevdedir.

3 Eylül'de Charleston'da Yürütme Yardım Komitesi kurulur. Alt komitelere ayrılır: Acil Yardım Komitesi dul ve yaşlılar gibi en zor durumdakilere küçük paralar dağıtır, İaşe Komitesi yiyecek ve su dağıtır, Barınak Komitesi Marion Meydanı'ndan çadır dağıtır, Özel Yardım Komitesi kurumlara giden bağışları denetler. Ülkenin dört bir yanından ve yurt dışından binlerce bağış gelir. Katolik katedralinin yıkıntısının yanındaki boş arsaya altı çadır kurulur; buradaki küçük kampa Peder Patrick L. Duffy'nin adıyla "Camp Duffy" denir.

Amerikan Kızılhaçı'nın kurucusu Clara Barton da şehre gelir. Ulusal Park Servisi'nin kayıtlarına göre Kızılhaç 500 dolar bağışlar; Barton'ın ek yardım teklifleri kabul edilmez.

Ayrışan kamplar

Marion Meydanı'nda siyahlar ve beyazlar meydanın iki ayrı yanında kamp kurar. Tarihçiler Susan Millar Williams ve Stephen G. Hoffius'a göre ilk gece birlikte dua edip ilahi söylerler; bu yakınlık yaklaşık 24 saat sürer. İkiliye göre zengin beyazların bir kısmı, yoksullara bedava yiyecek ve barınak verilmesinin ahlakı bozacağını, insanların çalışmak için bir sebebi kalmayacağını savunur. Yardım çağrısından yaklaşık üç hafta sonra şehrin yöneticileri ülkeye artık para göndermemesini söyler.

Onarım işleri siyah zanaatkârlara iş ve kazanç getirir; bu da eski toplumsal düzeni korumak isteyenleri rahatsız eder. Siyah vaizlerin bir kısmı depremi köleliğin ve baskının cezası olarak yorumlar; beyaz yöneticiler onları susturmaya çalışır. Williams ve Hoffius'un 2011'de yayımlanan kitapları, deprem sonrasındaki bu gerilimin on yıl sonra gelecek ayrımcı Jim Crow yasalarına giden yolu hızlandırdığını savunur. Hoffius'un sözleriyle, doğal afetten önce süren çatışmalar afetten sonra "keskinleşme eğilimindedir".

Bilim insanları sahada

1 Eylül'de USGS'in direktörü John Wesley Powell, jeolog W. J. McGee'yi Charleston'a gönderir. Bir gün sonra Sinyal Servisi'nden T. C. Mendenhall gelir. Charleston'lu Earle Sloan, McGee ile birlikte merkez bölgeyi adım adım inceler. Clarence E. Dutton ekimde, Oregon'dan ülkeyi boydan boya geçerek gelir. Fotoğrafçı John K. Hillers USGS için yıkılmış evleri, kiliseleri fotoğraflar; Charleston'lu fotoğrafçı George LaGrange Cook da çektiği karelerle bir albüm yayımlar.

Merkez bölgesinde toprak sıvılaşmış, yüzeye kum ve su fışkırtan kraterler açılmıştır; Dutton bunlara "craterlet" der. Ten Mile Hill'de ve Summerville çevresinde bu kraterler yoğundur. Demiryolu rayları bükülmüş, trenler raydan çıkmış, barajlar yıkılıp tarlaları basmıştır. Dutton'ın ekibi 1.600'den fazla yerden gelen raporları toplar ve depremin odağını 12 mil derinlikte hesaplar. 1889'da tamamlanan rapor, USGS'in 9. yıllık raporunda 300 sayfayı aşan bir çalışma olarak yayımlanır ve bugün de bu depremin temel belgesidir.

Sigorta şirketlerinin yaptırdığı ve 11 Aralık 1886'da açıklanan inceleme 6.956 binanın durumunu kaydeder. Bu veriler yüzyıl sonra yeniden incelendiğinde hasarlı binaların yüzde 81'inin tuğla olduğu, tuğla binaların yüzde 65'inin, ahşap binaların ise yalnız yüzde 7'sinin ağır hasar gördüğü ortaya çıkar. Dolgu zemin üzerindeki yapılar daha çok zarar görmüştür. Toplam zarar dönemin parasıyla 5-6 milyon dolar olarak hesaplanır.

Neyi değiştirdi

Charleston depremi, levha sınırından çok uzakta, Amerika'nın "sakin" sayılan doğu kıyısında büyük bir deprem olabileceğini gösterir. Bilim insanları bugün depremi levha içi bir deprem olarak sınıflandırır ve Pangea kıtasının parçalanması sırasında oluşmuş eski faylarla ilişkilendirir. Roger Bilham ve Susan Hough, 1884-1919 arasındaki haritaları inceleyerek Summerville yakınında demiryolu hattında yaklaşık 1 metrelik bir yükselme ve 4,5 metrelik yanal bir kayma saptar.

Şehirde onarımın simgesi demir çubuklardır. Ustalar çatlamış tuğla duvarların içinden boydan boya demir çubuklar geçirir, dış uçlarını büyük pullar ve somunlarla sıkıştırır. Bu yöntem Charleston'da 18. yüzyıldan beri fırtınalara karşı kullanılmaktadır; ama deprem sonrasında yüzlerce binaya takıldığı için bu plakalara "deprem cıvatası" adı verilir.

Bölgedeki kum katmanlarında daha eski depremlerin izleri de bulunur. Pradeep Talwani ve John Cox 1985'te, son 3.000-3.700 yılda 1886'dan önce en az iki büyük deprem olduğunu, büyük depremlerin en fazla 1.500-1.800 yılda bir tekrarlayabileceğini yazar. Başka bir tahmin ise bu aralığı 500-600 yıl olarak verir.

Bugün

Charleston'da bugün yaklaşık 150 bin kişi yaşar. Güney Carolina'da her yıl 10 ila 30 küçük deprem kaydedilir; bunların ikisi ile beşi hissedilecek kadar büyüktür. Bazı bilim insanları bu küçük depremlerin 1886 depreminin hâlâ süren artçıları olabileceğini düşünür. USGS'in 2024'te 1.200'den fazla tarihî raporu yeniden inceleyen çalışması, o dönem fark edilmemiş 5,6 büyüklüğünde bir artçıyı ortaya çıkarır.

Bir tahmine göre aynı büyüklükte bir deprem bugün aynı yerde olsa yalnız Güney Carolina'da yaklaşık 20 milyar dolarlık zarara, 900 civarında ölüme ve 44 bin yaralıya yol açar. Eski kent merkezinde yürüyen biri, cephelerdeki yuvarlak, yıldız ya da haç biçimli demir plakaları hâlâ görebilir. Her biri 31 Ağustos 1886 gecesinden kalmış bir onarımın izidir.

Kaynaklar

• Dutton, C. E. (1889). The Charleston Earthquake of August 31st, 1886. USGS 9. Yıllık Rapor (Carl McKinley ve G. E. Manigault'nun anlatıları dahil).
• Nuttli, O. W., Bollinger, G. A. ve Herrmann, R. B. (1986). The 1886 Charleston, South Carolina, Earthquake: A 1986 Perspective. USGS Circular 985.
• The Aiken Recorder, 7 Eylül 1886 (News and Courier'den aktarılan haberler), University of South Carolina Libraries gazete arşivi.
• Popular Science Monthly, cilt 31, Ağustos 1887, "Popular Miscellany" (Dutton ve Hayden'ın Science'taki ön bulguları).
• Charleston County Public Library, Records of the Executive Relief Committee for the Earthquake of 1886, arşiv tanıtımı.
• National Park Service, Clara Barton kronolojisi 1870-1912.
• Diocese of Charleston Archives, The Earthquake of 1886 sergisi.
• Williams, S. M. ve Hoffius, S. G. (2011). Upheaval in Charleston; Christian Science Monitor (1 Eylül 2011) ve Charleston City Paper (22 Şubat 2012) yazıları.
• Charleston City Paper, D. Waters, 28 Mart 2018; EARTH Magazine, Benchmarks: August 31, 1886; WMBF News, 31 Ağustos 2026; Temblor, M. Das, Ekim 2022.
• South Carolina Encyclopedia, "Earthquake rods"; Côté, R. N., City of Heroes (yayıncı tanıtımı).
• Vikipedi (İngilizce), 1886 Charleston earthquake ve Charleston, South Carolina (başlangıç kaynağı).