1857 Fort Tejon Depremi Güney Kaliforniya'nın Son Büyük Depremi Oldu

9 Ocak 1857, Cuma sabahı. Kaliforniya, ABD'ye katılalı yedi yıl olmuş; altına hücum yıllarının ardından nüfus kuzeyde, San Francisco ve maden kasabalarında toplanmış. Güneyde, Tehachapi Dağları'nın geçidindeki kerpiç ordu karakolu Fort Tejon'da askerler güne başlıyor. Gece boyunca hafif sarsıntılar hissedilmiş. Saat sekizi yirmi geçe San Andreas Fayı, Parkfield'den Wrightwood'a 350 kilometre boyunca kırılıyor. Bu, Güney Kaliforniya'nın son "büyük deprem"i olacak.

Depremden önce

1857'de Güney Kaliforniya seyrek nüfusludur. Los Angeles birkaç bin kişilik bir kasabadır; ova boyunca İspanyol döneminden kalma misyonlar, kerpiç çiftlik evleri ve sığır çiftlikleri vardır. Kuzeyle güneyi bağlayan iç yol, Stockton'dan Los Angeles'a uzanan araba yoludur. Fort Tejon, bu yolun Tehachapi Dağları'ndan geçtiği yeri korumak için 1854'te kurulmuş bir ordu karakoludur; binaları kerpiçtendir.

Karakol, iki büyük fayın, San Andreas ile Garlock faylarının kesiştiği yerin hemen kuzeyindedir. San Andreas, Pasifik levhası ile Kuzey Amerika levhası arasındaki sınırın büyük kısmını taşır. Bu bölümde son büyük deprem 1812'de olmuştur; o yıl San Juan Capistrano misyonunun kilisesi ayin sırasında çökmüştür.

Şafaktan önceki sarsıntılar

Ana depremden bir ila dokuz saat önce, kıyı boyunca öncü sarsıntılar hissedilir. Sonradan "şafak öncesi", "şafak" ve "gün doğumu" sarsıntıları diye adlandırılacak bu olaylar San Francisco'da, San Jose'de, Santa Cruz'da, Monterey'de, Visalia'da duyulur; şafak sarsıntısı Fort Tejon'da da hissedilir. Araştırmacılara göre bunların büyüklüğü 5 ile 6 arasındadır.

O yıllarda Kaliforniya'da standart saat yoktur; her kasaba kendi güneş saatini kullanır. San Francisco ile San Diego arasında yaklaşık 22 dakikalık fark vardır. Bir tanık, aynı sarsıntının saatini iki ayrı gazeteye yarım saat farkla bildirir.

Sabah 8.20

Ana deprem sabah 8.20 civarında başlar. Büyüklüğü 7,9 olarak tahmin edilir; ABD'de kaydedilmiş en büyük depremlerden biridir. Kırılmanın Parkfield ile Cholame arasında başlayıp güneydoğuya, Wrightwood'a kadar ilerlediği düşünülür. Fay boyunca ortalama kayma 4,5 metredir; Carrizo Ovası'nda iki yaka 6 metre kayar. Kırılma, kırk beş yıl önce 1812'de kırılan Cajon Geçidi yakınlarında durur.

Los Angeles Star gazetesi ertesi gün, sarsıntının "tam iki dakika" sürdüğünü, hareketin kuzeyden güneye olduğunu yazar. Bir hafta sonraki ayrıntılı haberinde hareketin önce yumuşak başladığını, sonra şiddetlendiğini, iki dakika içinde üç ayrı sarsıntı geldiğini anlatır. Los Angeles Nehri'nin suyu bir kıyıya hızla akıp geri döner. Gazetenin aktardığına göre bazı yerlerde toprak, rüzgârda dalgalanan bir buğday tarlası gibi dalgalanır.

Fort Tejon

En ağır yıkım, depreme adını verecek olan karakoldadır. Fort Tejon'un kerpiç binalarının çoğu ağır hasar görür; subay lojmanları parçalanır, hastane ağır hasar alır, binaların alınlık duvarları çöker. Birkaç kişi yaralanır. E. F. Beale'in Fort Tejon'dan yazdığı resmî rapora göre sarsıntılar sabah altı sularında başlamış, beş altı dakika arayla sürmüştür; kamu ve özel mülkteki yıkım "muazzam"dır, karakolun pek çok binası oturulamaz hâle gelmiştir.

Fort Tejon'dan güneydoğuya, Elizabeth Gölü'ne kadar uzanan yaklaşık otuz kilometrelik şeritte başka binalar da yıkılır. Elizabeth Gölü, doğrudan San Andreas Fayı'nın üzerinde oluşmuş bir çöküntü gölüdür. Yakındaki Gorman'da, Reed çiftliğinde kerpiç bir evin duvarı çöker ve bir kadın ölür.

Misyonlar ve nehirler

Sarsıntı bütün Güney Kaliforniya'yı etkiler. Ventura'da San Buenaventura misyonunun çatısı çöker, çan kulesi hasar görür. Kuzeyde Santa Cruz misyonunun eski kerpiç şapelinin ön duvarı yıkılır. San Fernando misyonunda iki ev yıkılır, San Gabriel misyonunun kilisesi çatlar. El Monte'de ve Los Nietos'ta evler ağır hasar görür. Los Angeles'ta bazı evler ve binalar çatlar, ama büyük hasar olmaz. Los Angeles'ın meydanında yaşlı bir adamın depremin etkisiyle yere yığılıp öldüğü sanılır.

Kern Nehri, Kern Gölü ve Los Angeles Nehri yataklarından taşar. San Diego ve Santa Barbara'da dereler ve kaynaklar bozulur. Los Angeles yakınlarındaki bataklık topraklarda ve Oxnard Ovası'nda zemin sıvılaşır, toprak yarılır.

Toprağın yarığı

Fay boyunca yaşayan az sayıda insan, yerde açılan uzun yarığı görür ve anlatır. Kuzeyde yarık Cholame'nin 80 kilometre ötesine, San Benito bölgesine kadar uzanır. Güneyde gözlemler, çoğunlukla Stockton-Los Angeles yolunun geçtiği Fort Tejon ile Elizabeth Gölü arasıyla sınırlı kalır.

Yarığın izleri bir yüzyıl sonra ağaçlarda bulunur. Elizabeth Gölü'nün güneyinde fayın tam üzerinde büyüyen üç sarıçamdan ikisinin gövdesinin alt kısmı eğiktir. Yıllık halkalar, ağaçların 1857'den 10 ve 25 yıl önce filizlendiğini, depremden sonra eğik tarafta halkaların iki kat kalın büyüdüğünü gösterir. Yer bilimci Kerry Sieh, bunun 1857 kırılmasının izi olduğunu ortaya koyar.

Artçılar

9 Ocak gecesi büyüklüğü 6'yı aşan güçlü bir artçı gelir. Los Angeles Star'a göre öğleden sonra saat beşteki sarsıntı neredeyse ana deprem kadar güçlüdür. En büyük artçı 16 Ocak öğleden sonra olur; büyüklüğü 6,7 civarındadır. Artçılar en az üç yıl dokuz ay sürer; sonuncu büyük artçı 16 Nisan 1860'ta Parkfield yakınında kaydedilir.

Kayıp

Bu büyüklükte bir deprem için kayıp çok düşüktür: iki ölü kaydedilir. Bunun nedeni, Güney Kaliforniya'nın o yıllarda çok seyrek nüfuslu olmasıdır. Ama aynı seyreklik, depremin şiddetini ölçmeyi de zorlaştırır: tanık sayısı azdır.

Neyi değiştirdi

1857 Fort Tejon depremi, San Andreas Fayı'nın güney bölümünün ne kadar büyük depremler üretebileceğinin en önemli kanıtı oldu. O günden beri bu bölüm sessiz. Bilim insanları, bir sonraki büyük kırılmanın 1857'ye benzeyebileceğini düşünüyor.

Aradaki fark, nüfusta. 1857'de birkaç bin kişinin yaşadığı bölgede bugün milyonlarca insan yaşıyor. Frazier Park, Palmdale ve Wrightwood fayın hemen yanında. Los Angeles'a su taşıyan iki büyük su kanalı, 1857'de en ağır hasarın yaşandığı bölgede fayı kesiyor. Caltech'ten mühendis Swaminathan Krishnan'a göre benzer bir kırılma Los Angeles bölgesini, özellikle San Fernando Vadisi'ni ağır biçimde etkiler.

Bugün

Fort Tejon bugün bir tarihî eyalet parkı; onarılmış kerpiç binaları, 1857'de yıkılan karakolu hatırlatıyor. Carrizo Ovası'nda San Andreas Fayı, havadan bakıldığında toprağı ikiye bölen bir çizgi gibi görünüyor; dere yatakları fayın üzerinde metrelerce kaymış. Güney Kaliforniya, bir sonraki "büyük deprem"i bekliyor.

Kaynaklar

• Los Angeles Star, 10 ve 17 Ocak 1857 (Homestead Museum blogunda aktarıldığı biçimiyle)
• Meltzner, A. ve Wald, D., Reports of the Great California Earthquake of 1857, Scripps Institution of Oceanography
• Sieh, K. (1978). Central California foreshocks of the great 1857 earthquake; Pre-historic large earthquakes produced by slip on the San Andreas fault
• USGS, The San Andreas Fault System, California (Professional Paper 1515)
• Vikipedi (İngilizce), 1857 Fort Tejon earthquake (başlangıç kaynağı)