1811-1812 New Madrid Depremlerinde Mississippi Ters Aktı

15 Aralık 1811'i 16 Aralık'a bağlayan gece. Mississippi Nehri, Amerika'nın batı sınırında, sık ormanların ve bataklıkların arasından akıyor. Nehir kıyısındaki New Madrid kasabasında birkaç yüz aile kütük evlerinde uykuda. Gece saat ikide bir uğultu duyuluyor; ardından yer, kimsenin bir daha unutamayacağı biçimde sallanıyor. İki ayda dört büyük deprem gelecek; nehir bir süre ters akacak, bir göl doğacak.

Depremden önce

1811'de New Madrid, Louisiana Toprakları'nın bir parçası olan, Mississippi kıyısında bir sınır kasabasıdır; bugün Missouri eyaletindedir. Bölge, Avrupalı yerleşimcilerin çok seyrek yaşadığı, ormanlarla kaplı bir sınır bölgesidir. Nehir, kuzeyle güneyi bağlayan ana yoldur; mallar ve insanlar yassı teknelerle New Orleans'a iner.

Bu topraklar Shawnee, Cherokee ve başka yerli halkların yurdudur. Shawnee önderi Tecumseh ve kardeşi, "Peygamber" diye anılan Tenskwatawa, yerli halkları Amerikan yayılmasına karşı birleştirmeye çalışmaktadır. Kasım 1811'de Tippecanoe Savaşı'nda yenilmişlerdir.

Depremlerin kaynağı, Mississippi'nin alüvyon ovasının altına gömülü eski bir yarıktır: Reelfoot Yarığı. Yaklaşık 750 milyon yıl önce kıta parçalanmaya başladığında oluşmuş, ama kıtayı ikiye ayıramadan kalmış bu zayıf bölge, levha sınırlarından çok uzakta, kıtanın ortasında deprem üretir.

Gece saat ikide

İlk büyük deprem 16 Aralık 1811 gecesi, yerel saatle 02.15'te gelir. Merkez üssü bugünkü Arkansas'ın kuzeydoğusundadır; büyüklüğü 7,2 ile 8,2 arasında tahmin edilir.

New Madrid'de yaşayan Eliza Bryan, Mart 1812'de yazdığı mektupta o geceyi anlatır: Uzak ama boğuk ve titreşen bir gök gürültüsüne benzeyen korkunç bir ses, ardından havayı dolduran kükürt kokulu bir buhar ve zifiri karanlık. Ne yapacağını bilmeden koşuşan insanların çığlıkları, hayvanların sesleri, devrilen ağaçların çatırtısı ve Mississippi'nin uğultusu. Bryan'a göre nehrin akıntısı birkaç dakika boyunca tersine döner.

O gece nehirde, teknesinde uyuyan İngiliz doğa bilimci John Bradbury da vardır. 1817'de yayımlanan seyahatnamesine göre korkunç bir gürültüyle uyanır; tekne devrilecek gibi sallanmaktadır. Nehir fırtınadaymış gibi çalkalanır, devrilen ağaçların çatırtısı ve yaban kuşlarının çığlıkları duyulur. Sarsıntı dinince bu kez dik kıyılar büyük kütleler hâlinde nehre çöker; çıkardıkları dalgalar tekneyi neredeyse batırır. Bradbury'ye göre gün ağarana kadar yirmi yedi sarsıntı sayarlar.

Sabah 7.15

İlk depremden altı saat sonra, sabah 7.15'te ikinci büyük sarsıntı gelir; büyüklüğü 7,4 olarak tahmin edilir, merkezi Missouri'nin güneydoğusundadır.

Illinois'nin ileride valisi olacak John Reynolds o sırada çocuktur. Yıllar sonra yazdığı hatıratında, ailesinin kütük evde uyurken babasının yataktan fırlayıp "Kızılderililer evin üstünde!" diye bağırdığını anlatır. Aile babanın yanılgısına güler, ama durumun bundan da kötü olduğunu anlar; ailede kimse bunun bir deprem olduğunu bilmez. Ertesi sabah gelen sarsıntıda anlarlar. Sığırlar korkudan böğürerek eve koşar, ev çatırdar. Reynolds'a göre Amerikan Ovası'nda pek çok baca yıkılır, Cahokia'daki kilisenin çanı binanın sarsıntısıyla kendiliğinden çalar.

Toprağın yarıldığı kış

Seyrek nüfus ve ahşap evler yüzünden binalardaki yıkım sınırlı kalır; ama toprak altüst olur. Bugünkü Memphis'in yerinde sarsıntı IX şiddetindedir. Little Prairie köyünde zemin sıvılaşır, köy ağır hasar görür. Kıyılar çöker, ağaçlar kökünden sökülür, topraktan kum fışkırır ve tarlaları örter. Arkansas'taki St. Francis Gölü'nün çevresindeki bataklıklarda yarıklardan kum ve kömür fışkırır, su sekiz dokuz metre yükselir.

23 Ocak 1812 sabahı 9.15'te üçüncü büyük deprem gelir; merkezi Missouri'nin güneyindedir. Bölgede toprak eğilir, yarılır, heyelanlar olur, dere kıyıları göçer.

7 Şubat: nehir ters akıyor

En büyüğü 7 Şubat 1812 gecesi, saat 3.45'te gelir. Büyüklüğü 7,4 ile 8,6 arasında tahmin edilir; kaynağı Reelfoot Fayı'dır. New Madrid kasabası bu depremde yıkılır. Yüzlerce kilometre ötedeki St. Louis'de pek çok ev ağır hasar görür, bacalar devrilir.

Fayın bir parçası yükselince Mississippi'nin yatağı Kentucky Kıvrımı'nda kabarır; nehirde geçici şelaleler oluşur, nehrin akıntısına karşı dalgalar yükselir. Tekneler kıyıya fırlar, kum adaları dağılır, bazı adalar tamamen yok olur. Bugünkü Tennessee'de toprak yer yer 1,5 ile 6 metre çöker; dereler tıkanır ve Reelfoot Gölü doğar.

Bir milyon mil karede sarsıntı

Kıtanın ortasındaki sağlam, çatlaksız kaya, deprem dalgalarını çok uzaklara taşır. Sarsıntılar yaklaşık 130 bin kilometrekarelik bir alanda güçlü, 3 milyon kilometrekareye yakın bir alanda hissedilir; Kanada'da bile duyulur. Karşılaştırma için: 1906 San Francisco depremi, yaklaşık 16 bin kilometrekarede orta şiddette hissedilmiştir.

Kaç kişinin öldüğü bilinmez. Bölge seyrek nüfusludur, haberleşme ve kayıtlar zayıftır. Ahşap evler çökmeye dayanır, ama bacalar yıkılır, ağaçlar evlerin üzerine devrilir; çöken topraklar sular altında kalınca boğulanlar olur.

Göç

Sarsıntılar yıllarca sürer. 1813'te Andrew Jackson'ın Natchez seferine katılan bir Metodist papaz, günlüğüne New Madrid çevresindeki yarıkların nehrin iki yakasında korkunç göründüğünü, toprağın hâlâ zaman zaman sarsıldığını yazar. Ona söylenene göre depremden önce kasabada bin kadar kişi yaşamaktadır; korkuya kapılan pek çoğu gitmiş, geriye 300 kişi kalmıştır.

Indiana'daki West Union'da yaşayan Shaker topluluğu, depremlerin de etkisiyle yerleşimini bir süre terk eder. St. Francis Nehri boyunca kurulmuş Cherokee yerleşimleri sular altında kalır; Cherokeeler Arkansas Nehri vadisine taşınır.

Tecumseh'in işareti

Depremler yerli halklar arasında bir işaret olarak yorumlanır. Tippecanoe yenilgisinden sonra zayıflayan Peygamber Tenskwatawa'nın sözü yeniden güç kazanır; pek çok yerli, sarsıntıları onun öğretisinin ve kardeşi Tecumseh'in uyarılarının doğrulanması olarak görür. Tecumseh'in yerli ittifakı depremleri, iki kardeşe destek verilmesi gerektiğinin işareti sayar.

Neyi değiştirdi

1811-1812 New Madrid depremleri, Rocky Dağları'nın doğusunda ABD'de kaydedilmiş en güçlü depremler olarak kalıyor. Depremlerin levha sınırlarından çok uzakta, bir kıtanın ortasında olabileceğini gösterdiler.

Bugün New Madrid deprem bölgesi hâlâ aktif: 1974'ten bu yana 4 binden fazla küçük deprem kaydedildi. ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'nun 2003 tahminine göre önümüzdeki 50 yılda 1811-1812 benzeri büyük bir deprem olasılığı yüzde 7-10, 6 ve üzeri bir deprem olasılığı yüzde 25-40'tır. Federal Acil Durum Yönetimi Ajansı 2008'de, burada olacak büyük bir depremin ABD tarihindeki en yüksek ekonomik kaybı doğurabileceği uyarısında bulundu.

Bugün

Reelfoot Gölü, 1812'de çöken toprağın üzerinde, selvi ağaçlarıyla dolu sığ bir göl olarak Tennessee'nin kuzeybatısında duruyor. Mississippi'nin her iki yakasındaki tarlalarda, depremlerin fışkırttığı kum yığınları havadan bakıldığında hâlâ görülüyor. Memphis ve St. Louis gibi büyük şehirler, iki yüzyıl önce sarsılan toprağın üzerinde büyüdü.

Kaynaklar

• Bradbury, J. (1817). Travels in the Interior of America in the Years 1809, 1810 and 1811.
• Eliza Bryan'ın mektubu, Mart 1812
• Reynolds, J. (1855). My Own Times: Embracing Also the History of My Life.
• Johnston, A. C. ve Schweig, E. S. (1996). The Enigma of the New Madrid Earthquakes of 1811–1812. Annual Review of Earth and Planetary Sciences.
• USGS ve FEMA raporları (2003, 2008)
• Vikipedi (İngilizce), 1811–1812 New Madrid earthquakes (başlangıç kaynağı)