1755 Cape Ann Depremi Boston'da Bacaları Yıktığı Sabaha Geldi

18 Kasım 1755, Salı. Sabah saat dört buçuk. Britanya'nın Massachusetts Körfezi kolonisi karanlıkta, soğuk bir kasım gecesinin sonunda. Boston'da limanın kenarındaki evlerde ocaklar sönmüş. Bir anda evler sallanmaya, bacalar çökmeye başlıyor. Braintree'de babasının evinde uyuyan yirmi yaşındaki John Adams uyanıyor; o gece günlük tutmaya başlayacak.

Depremden önce

1755'te Massachusetts, Britanya İmparatorluğu'nun Kuzey Amerika'daki kolonilerinden biridir. Boston, limanı ve ticaretiyle kolonilerin en kalabalık şehirlerindendir. Şehrin bir kısmı, limanı genişletmek için denize ve bataklığa dökülen dolgu toprağın üzerine kurulmuştur. Evlerin çoğu ahşaptır, ama bacalar tuğla ve taştandır; kiliselerin sivri kuleleri şehrin siluetine hâkimdir.

Koloniler bir savaşın eşiğindedir: Fransızlarla ve müttefik yerli halklarla sürecek Yedi Yıl Savaşı'nın Amerika'daki cephesi başlamıştır. Aydınlanma'nın fikirleri, Harvard'da okuyan eğitimli kesimi etkilemeye başlamıştır; ama halkın çoğu için doğa olayları hâlâ Tanrı'nın işaretidir.

New England'da eski faylar vardır, ama bilinen etkin bir fay yoktur. Bölge, levha sınırlarından çok uzaktadır.

Sabah 4.30

Deprem 18 Kasım sabahı 4.30 civarında başlar. Merkez üssünün, Cape Ann burnunun yaklaşık 39 kilometre doğusunda, denizde olduğu düşünülür. Bugünkü tahminlere göre büyüklüğü 6,0 ile 6,3 arasındadır; ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu'na göre Massachusetts tarihinin en büyük depremidir.

John Adams günlüğüne, sarsıntının "dört dakikaya yakın" sürdüğünü yazar. Ona göre ev, sanki yıkılıp üzerlerine çökecekmiş gibi sallanır, sarsılır ve çatırdar. Adams, ileride ABD'nin ikinci başkanı olacaktır.

Sarsıntı kuzeyde Nova Scotia'daki Halifax'a, güneyde Chesapeake Körfezi'ne ve Güney Carolina'ya, kuzeybatıda George ve Champlain göllerine kadar hissedilir. Kıyıdan 320 kilometre açıktaki bir gemide tayfalar sarsıntıyı o kadar güçlü hisseder ki, önce geminin karaya oturduğunu sanır.

Boston'da bacalar

En ağır hasar Boston'da ve Cape Ann'dadır. Boston'da hasar, limanın yakınındaki dolgu alanlarda toplanır; dolgu toprak, sağlam zeminden çok daha fazla sarsılır. Şehirde 1.300 ile 1.600 arasında baca şu ya da bu biçimde hasar görür. Bazı evlerin alınlık duvarları çöker, devrilen bacalar damları deler. Bazı kiliselerin kuleleri yana yatar.

Evlerde porselenler ve camlar kırılır. Bir içki imalatçısının deposu çatlar, ürününün bir kısmı akıp gider. Kimse ölmez; ama sabahın karanlığında sokağa fırlayan Bostonlular, şehirlerinin bir daha aynı görünmeyeceğini düşünür.

Koloninin dört bir yanında

Hasar yalnız Boston'da değildir. Falmouth'ta (bugünkü Portland, Maine), Springfield'da ve Connecticut'taki New Haven'da taş bacalar ve binalar hasar görür. Kırsalda taş çitler yıkılır.

Gözlemciler bazı kaynakların kuruduğunu, yenilerinin çıktığını anlatır. Scituate, Lancaster ve Pembroke yakınlarında toprak yarılır; Pembroke'ta yarıktan su ve ince kum fışkırır. İlk artçı sarsıntı bir saatten biraz sonra gelir. Artçıların çoğu Boston'da hissedilmez, yalnız koloninin kuzeydoğu kıyısını sarsar.

Karayipler'de dalga

Cape Ann depremi, ABD tarihinde kaydedilmiş ilk tsunamiyi de yaratmış olabilir. Cape Ann'in yaklaşık 1.600 kilometre güneyindeki Leeward Adaları'nda gözlemciler, denizin önce çekildiğini, ardından büyük bir dalganın birkaç tekneyi karaya fırlattığını, sahilde çırpınan balıklar bıraktığını anlatır.

Tanrı'nın gazabı mı?

Massachusetts halkının çoğu depremi, ahlaksızlığa karşı Tanrı'nın bir cezası olarak görür. Depremden sonraki günlerde özel dua ayinleri düzenlenir, yetkililer oruç günleri ilan eder. Vaazlar ve risaleler yayımlanır: Thomas Prince'in "Depremler, Tanrı'nın İşleri ve Haklı Hoşnutsuzluğunun İşaretleri" başlıklı vaazı, Jeremiah Newland'ın Kasım 1755 depremleri üzerine yazdığı manzumeler bunlardandır. Kısa bir süre için şehirde dinî coşku artar.

Ama herkes böyle düşünmez. Harvard profesörü John Winthrop, depremi yerin altındaki ısı ve kimyasal buharlarla açıklayan bir ders verir. John Adams, Winthrop'un ders kitabının kenarına notlar düşer: Gök gürültüsünün, depremin, salgının ve kıtlığın yalnızca günahların cezası olduğu inancının insanın doğasından mı geldiğini, yoksa ustaca mı yayıldığını merak eder; bu şeylerin doğada günahkârları korkutmaktan başka bir işe yaramadığı düşüncesinin doğru olmaktan uzak olduğunu yazar.

Lizbon'la bağlantı

Cape Ann depreminden on yedi gün önce, 1 Kasım 1755'te, Lizbon büyük bir depremle ve ardından gelen tsunami ve yangınla yıkılmıştır. Bazı bilim insanları, Cape Ann depreminin Atlantik'in öbür yakasındaki bu dev depremin ya da artçılarının uzaktan tetiklediği bir olay olabileceğini tartışır. Ama ikisini bağlayacak yeterli kanıt yoktur.

Yakın zamanda, New England göllerinin dip çökellerinde 1755 depreminin izleri bulundu. Bu çalışmalar, deprem öncesi ve sonrası tortul katmanlarını inceleyerek sarsıntının bölgedeki etkisini yeniden haritalamaya çalışıyor.

Neyi değiştirdi

Cape Ann depremi, levha sınırlarından uzak sayılan Kuzeydoğu Amerika'da da yıkıcı depremlerin olabileceğini gösterdi. Bugün Boston'un pek çok binası, özellikle Back Bay bölgesinde, 1755'te en çok sarsılan türden dolgu zeminin üzerinde duruyor; eski binaların önemli bir kısmı tuğla ve taştan.

Massachusetts Acil Durum Yönetimi Ajansı'nın 1990'da yaptığı bir çalışmaya göre benzer bir deprem bugün 4 ile 5 milyar dolar arasında kayba ve yüzlerce ölüme yol açabilir. Eyalet, riskli bölgelerdeki yeni yapıların depreme dayanıklı yapılmasını zorunlu kılan kuralları bu yüzden güncelledi.

Bugün

Cape Ann, balıkçı kasabaları Gloucester ve Rockport'la, Atlantik'e uzanan kayalık bir burun olarak duruyor. Boston'un tarihî kiliseleri ve tuğla evleri, 1755 sabahının bacalarını yıkan sarsıntının bir benzerini henüz yaşamadı.

Kaynaklar

• Adams, J. Günlük, 18 Kasım 1755; Winthrop'un Lecture on Earthquakes kitabına düştüğü notlar
• Prince, T. (1755). Earthquakes the Works of God and Tokens of his Just Displeasure.
• Monecke, K. ve diğ. (2018). The 1755 Cape Ann Earthquake Recorded in Lake Sediments of Eastern New England. Seismological Research Letters, 89(3).
• Robles, W. B. (2017). Atlantic Disaster. The New England Quarterly, 90(1).
• USGS, Massachusetts deprem tarihi
• Vikipedi (İngilizce), 1755 Cape Ann earthquake (başlangıç kaynağı)