1700 Cascadia Depreminin Yetim Tsunamisini Japonya Kaydetti

26 Ocak 1700, akşam saat dokuz civarı. Kuzey Amerika'nın kuzeybatı kıyısında, bugünkü Vancouver Adası'ndan Kuzey Kaliforniya'ya uzanan sahilde, sedir ağacından evlerinde yerli halklar uykuya dalıyor. O sırada denizin altında, bin kilometrelik bir fay kırılıyor. Yazılı tek bir tanık yok; ama on saat sonra okyanusun öbür yakasında, Japonya'da, kimsenin deprem hissetmediği bir gecede dev dalgalar kıyıya vuracak ve köy muhtarları bunu kayda geçirecek.

Depremden önce

1700'de Kuzey Amerika'nın kuzeybatı kıyısı, Avrupalıların henüz ulaşmadığı bir dünyadır. Kıyı boyunca Huu-ay-aht, Kwakwaka'wakw, Cowichan, Makah, Quileute gibi halklar yaşar. Köyler koylara, ırmak ağızlarına kurulmuştur; somon, balina ve deniz ürünleriyle geçinilir. Sedir ağaçları ormanları ve kıyıdaki bataklıkları kaplar.

Kıyının açığında, Juan de Fuca levhası Kuzey Amerika levhasının altına dalar. Bu dalma-batma kuşağına Cascadia denir. Levhalar yüzyıllardır birbirine kilitlenmiş, enerji biriktirmektedir.

Kış gecesi

Bugün yapılan hesaplara göre deprem 26 Ocak 1700 akşamı, Pasifik saatiyle 21.00 civarında olur. Büyüklüğü 8,7 ile 9,2 arasında tahmin edilir; Kuzey Amerika'da bilinen en büyük depremlerden biridir. Fay, Vancouver Adası'nın ortasından Kuzey Kaliforniya'ya kadar yaklaşık 1.000 kilometre boyunca kırılır; levha ortalama 20 metre kayar.

Kıyı boyunca toprak birden çöker. Kıyıdaki sedir ormanları deniz seviyesinin altına iner ve gelgit suyunun içinde kalır. Ardından tsunami gelir.

Sözlü tarihler

Kıyı halklarının yazısı yoktur, ama Britanya Kolumbiyası'ndan Kuzey Kaliforniya'ya kadar hemen her halkın, eşi görülmemiş bir deprem ve sel anlatan en az bir hikâyesi vardır. Bu anlatılar tarih vermez ve hepsi 1700 depremine bağlanamaz; ama bazılarında kuşak sayısı gibi ipuçları 17. yüzyıl sonunu ya da 18. yüzyıl başını işaret eder.

Huu-ay-aht halkının anlatısına göre Pachena Koyu'ndaki yerleşimleri büyük bir deprem ve dalga yok eder; olay bir kış akşamı, köy halkı uykuya daldıktan kısa süre sonra yaşanır. Bu, bugün hesaplanan saatle uyuşur. Koydaki yerleşimlerden yalnızca deniz seviyesinden 23 metre yüksekte, bir dağ yamacındaki Masit kurtulur. Anlatıya göre koydan sağ kalan tek kişi daha vardır: o gün başka bir köyde kalan Anacla aq sop adlı genç bir kadın.

Vancouver Adası'nın kuzeyindeki Kwakwaka'wakw anlatılarında gece gelen bir depremle neredeyse bütün evler çöker. Cowichan anlatılarında gece gelen deprem bir heyelana yol açar ve bütün bir köyü gömer. Washington'daki Makah halkının hikâyesine göre büyük gece depreminden yalnızca tsunamiden önce hemen iç bölgelere kaçanlar kurtulur. Quileute anlatısında sel o kadar güçlüdür ki kanolarındaki köylüleri ta Hood Kanalı'na kadar sürükler. Güney Oregon'dan bir anlatıda dev bir dalga ağaçları kökünden söker, köyleri silip süpürür; insanlar kanolarını ağaç tepelerine bağlar, bazı kanolar kopup gider.

Bölgenin sanatında ve mitolojisinde sık görülen bir motif de gök gürültüsü kuşu ile bir balina arasındaki büyük savaştır; araştırmacılar bu motifi ve depremden esinlenmiş tören maskelerini ve danslarını bu felaketin kültürel izleri arasında inceler.

Okyanusun öbür yakası

Dalgalar Pasifik'i geçer. Japonya'da Genroku döneminin 12. yılının 12. ayının 8. ve 9. günlerinde, yani 27-28 Ocak 1700'de, Pasifik kıyısındaki kasabalara yıkıcı dalgalar vurur. Kayıtlardaki hasara göre dalga yüksekliği 2 ile 5 metre arasındadır.

Bugünkü Iwate bölgesindeki Kuwagasaki'de (Miyako) 13 ev sel suyuyla yıkılır, ardından çıkan yangında 20 ev daha yanar; bu, kasabadaki binaların yaklaşık onda biridir. Ōtsuchi'de iki bina ve iki tuz fırını hasar görür, tarlalar ve pirinç tarlaları su altında kalır. Miho'da köy muhtarı dalgaları görür ve köylülere yükseklere kaçmalarını söyler; orada hasar olmaz.

Nakaminato'da, Edo'ya (Tokyo) nehirle gidecek yükleri aktarmak için bekleyen 28 ton pirinç taşıyan bir gemi, yüksek dalgalar yüzünden limana giremez. O akşam bir fırtına gemiyi kayalık kıyıya sürükler; iki denizci ölür, yük kaybolur. Tanabe'de dalgalar buğday ve pirinç tarlalarını, bir ambarı basar ve Tanabe Kalesi'nin hendeğine kadar yükselir.

Yetim tsunami

Japonya'da kimse dalgalardan önce bir deprem hissetmemiştir. Bu yüzden pek çok yazar olayı tsunami diye anmaktan çekinir; kimi "yüksek gelgit", kimi "büyük dalgalar" yazar. Kuwagasaki'deki bir gözlemci olayı tsunami olarak kaydeder; Miho'nun muhtarı ise dalgaların tsunami gibi davrandığını, ama hiçbir deprem hissedilmediğini görüp şaşkınlığını not eder.

Bu "yetim tsunami", yaklaşık üç yüz yıl boyunca kaynağı bilinmeyen bir olay olarak kalır. Dalgaların Ōtsuchi'ye ve Kuwagasaki'ye aynı gün ve aynı saatte vurduğunu gösteren kayıtlar, araştırmacıların depremin tarihini, saatini ve yerini hesaplamasını sağlayacaktır.

Hayalet ormanlar

Japon kayıtlarını Kuzey Amerika'daki depreme bağlayan en önemli ipucu ağaçlardan gelir. Oregon ve Washington kıyılarında, depremle çöküp gelgit suyunun içinde kalan ve ölen kızıl sedir "hayalet ormanları" vardır. Bu ağaçların en dıştaki yıllık halkaları 1699'da, tsunamiden önceki son büyüme mevsiminde oluşmuştur. Washington'daki Copalis Nehri kıyısındaki ağaçlar da, yalnızca çekilmede su yüzüne çıkan kütükler de aynı tarihi gösterir.

Kıyı çökellerindeki katmanlar, okyanus tabanından alınan karotlar ve depremin tetiklediği heyelanların kalıntıları da bu tarihi destekler. Arkeolojik araştırmalar, 1700 civarında sular altında kalıp terk edilen kıyı köylerini ortaya çıkarmıştır.

Neyi değiştirdi

1700 Cascadia depremi, Kuzey Amerika'nın kuzeybatısında 9 büyüklüğünde depremlerin olabileceğini kanıtladı. Jeolojik kayıtlar, Cascadia'da 8 ve üzeri büyüklükte depremlerin ortalama 500 yılda bir, 300 ile 900 yıl arasında değişen aralıklarla, çoğu zaman tsunamiyle birlikte geldiğini gösteriyor; en az 13 olayın izi bulundu.

2010'da jeologlar, önümüzdeki 50 yılda 8,2 ve üzeri bir deprem olasılığını yüzde 37, bütün fayın kırıldığı 9 ve üzeri bir deprem olasılığını yüzde 10-15 olarak hesapladı. Tsunami 24-30 metreye ulaşabilir. Seattle, Portland, Vancouver gibi büyük şehirler tsunaminin tam gücünden korunabilir, ama köprüleri ve donatısız tuğla binaları depremin kendisine karşı savunmasızdır. FEMA'nın bölge yöneticisi Kenneth Murphy'nin sözleriyle, çalışma varsayımları Interstate 5 otoyolunun batısındaki her şeyin yok olacağıdır.

Bugün

Sözlü tarihlerinin bilimle doğrulanması, bölgedeki pek çok yerli halkı köylerini yükseklere taşımaya yöneltti. Huu-ay-aht halkı yönetim binasını yüksek bir noktaya yeniden kurdu; tsunami uyarısında kıyıdakiler hemen oraya taşınıyor. Quileute halkı 2012'de köyünü iç bölgelere taşımak için ABD hükümetinden toprak aldı. Shoalwater Koyu halkı, kıyıdaki ilk dikey tahliye kulesini 2022'de Tokeland yakınında tamamladı. Kıyıdaki hayalet ormanların gri kütükleri, 1700 kışının sessiz tanıkları olarak gelgit suyunun içinde duruyor.

Kaynaklar

• Atwater, B. F. ve diğ. (2005). The Orphan Tsunami of 1700: Japanese Clues to a Parent Earthquake in North America. USGS ve University of Washington Press.
• Satake, K. ve diğ. (1996). Time and size of a giant earthquake in Cascadia inferred from Japanese tsunami records of January 1700. Nature.
• Ludwin, R. S. ve diğ. (2005). Dating the 1700 Cascadia earthquake: Great coastal earthquakes in native stories. Seismological Research Letters.
• Schulz, K. (2015). The Really Big One. The New Yorker (Kenneth Murphy'nin sözü).
• Vikipedi (İngilizce), 1700 Cascadia earthquake (başlangıç kaynağı)