1859 Erzurum Depremi On Beş Dakika Arayla İki Kez Vurdu

2 Haziran 1859, sabah saat on buçuk. Doğu Anadolu'nun kalesi Erzurum, yüksek ovasında güne başlamış; çarşılar açık, kervansaraylarda yük indiriliyor, medreselerde ders var. Yer sallanıyor. On beş dakika sonra gelen ikinci, güçlü sarsıntı, ilkinden ayakta kalanları da yıkıyor. Ölenlerin önemli bir kısmı çocuk olacak.

Depremden önce

19. yüzyılın ortasında Erzurum, Osmanlı İmparatorluğu'nun doğudaki en önemli askerî ve ticari merkezlerinden biridir. Tahtta Sultan Abdülmecid vardır; Tanzimat dönemidir. Şehir, İran'a ve Kafkasya'ya giden kervan yollarının kavşağındadır. Selçuklu'dan kalma Çifte Minareli Medrese, Yakutiye Medresesi, Ulu Cami, kervansarayları, hamamları ve dar sokaklı taş evleriyle kalabalık bir şehirdir.

Kırım Savaşı birkaç yıl önce bitmiştir. Rusya'dan göç eden Nogay muhacirleri bu yıllarda Doğu Anadolu yollarından geçmektedir. Bölge sismik açıdan da hareketlidir: aynı yıl Kafkasya'da Şamahı da büyük bir depremle yıkılacaktır.

Sabah 10.30

2 Haziran sabahı saat 10.30'da deprem şehri vurur. Büyüklüğünün 6,1 civarında olduğu tahmin edilir; ama şehirde hissedilen şiddet çok yüksektir. Mercalli ölçeğine göre en büyük şiddet IX'dur: yıkıcı.

Ana sarsıntıdan yaklaşık on beş dakika sonra güçlü bir artçı gelir. İlk sarsıntıda hasar görüp ayakta kalan duvarlar, kubbeler ve damlar bu kez çöker. Sabahın bu saatinde dükkânlarda, kervansaraylarda, medreselerde ve evlerde olanlar enkazın altında kalır.

Yıkılan şehir

Osmanlı kayıtları yıkımın boyutunu ayrıntılı biçimde verir. Şehirde 1.462 ev ve 867 dükkân tamamen yıkılır; 1.200'den fazla konut oturulamaz hâle gelir. 26 cami, 60 medrese ve okul, 62 kervansaray ve hamam kısmen ya da tamamen çöker.

Şehre su taşıyan su yolları ve kaynaklar da hasar görür. Bozulan sular, yıkımın ardından halk sağlığını tehdit eder.

Ölenler

Dönemin kayıtlarına göre ana sarsıntılarda yaklaşık 600 kişi ölür; hemen ardından çöken binalarda 320-330 kişi daha hayatını kaybeder. Toplam ölü sayısı 920 civarındadır. Kayıtlarda ölenler arasında 72 erkek, 80 kadın ve 171 kadar çocuk sayılır. Askerî birliklerden 7 asker ölür, 9 asker yaralanır.

Uluslararası deprem kataloglarında ise 15 bin gibi çok daha yüksek bir rakam geçer. Bu büyük fark, rakamın nereden geldiği bilinmediği için bugün de tartışmalıdır; Osmanlı arşiv kayıtları çok daha düşük bir sayı verir.

Sultanın yardımı

Yardım ve yeniden yapım hemen başlar. Sultan Abdülmecid, acil yardım olarak 3.000 kese akçe ayrılmasına izin verir. Erzurum Valisi Arif Paşa, Babıâli'den daha fazla yardım ister.

Komşu Trabzon vilayeti 100 bin kuruşu aşkın yardım toplar. Bunun 23.728 kuruşu Erzurum'a gönderilir; geri kalanı, o sırada Erzurum'a doğru yol alan muhtaç Nogay muhacirlerine harcanır.

Açıkta geçen yaz

Çadır yetmez. Evleri yıkılan ya da oturulamaz hâle gelen binlerce kişi, yaz sıcağında açıkta, avlularda, bahçelerde, şehrin dışındaki düzlüklerde kalır. Artçı sarsıntılar temmuz boyunca sürer. En güçlüsü 15 Temmuz 1859'da gelir; binalarda yeni hasara yol açar, ama yeni can kaybı kaydedilmez.

Neyi değiştirdi

1859 depremi, Erzurum'un uzun deprem tarihindeki en ağır halkalardan biridir. Şehrin taş evleri, kubbeli yapıları ve dar sokakları, bir yüzyıl sonra da benzer tehlikelerle yüz yüze kalacaktır: 1939 Erzincan, 1966 Varto, 1983 Horasan-Narman depremleri aynı bölgeyi yeniden sarsar.

Depremin Osmanlı arşivinde bıraktığı ayrıntılı kayıtlar, yıkılan ev, dükkân, cami ve medreselerin tek tek sayılması, 19. yüzyıl Osmanlı afet yönetiminin işleyişini bugün izleyebilmemizi sağlıyor.

Bugün

Erzurum bugün büyük bir şehir. Çifte Minareli Medrese, Yakutiye Medresesi ve Ulu Cami gibi Selçuklu yapıları depremleri atlatıp bugüne ulaştı. Şehir, Doğu Anadolu'nun deprem kuşağında yaşamaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi kayıtları (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (2 Haziran 1859, Erzurum)
• Ambraseys, N. (2009). Earthquakes in the Mediterranean and Middle East. Cambridge University Press.
• Vikipedi (Türkçe ve İngilizce), 1859 Erzurum depremi (başlangıç kaynağı)