1930 Bago Depremi: Sokağa Devrilen Shwemawdaw Pagodası

5 Mayıs 1930, Britanya yönetimindeki Burma. Eski Mon başkenti Pegu'da (bugünkü Bago) akşam oluyor; çarşıda satıcılar tezgâhlarının başında, bir sinemada gösteri sürüyor. Kentin üzerinde yüzyıllardır yükselen altın kaplı Shwemawdaw pagodası her zamanki yerinde. Birkaç saniye hafif bir sallantı, kısa bir duraklama, ardından şiddetli bir sarsıntı geliyor. Pagoda temelinden kopup sokağa devriliyor, çarşı yanmaya başlıyor, 90 kilometre güneydeki Rangoon'da (Yangon) beş katlı binalar çöküyor.

Depremden önce

Pegu, Burma tarihinin en köklü kentlerinden biridir. 14. yüzyılda Mon krallığı Hanthawaddy'nin başkenti olur, 16. yüzyılda Taungoo hanedanının başkenti olarak Hint-Çin'in en büyük imparatorluğunu yönetir. Sonraki yüzyıllarda nehir yatağını değiştirince deniz ticaretinden kopar, eski önemini yitirir. İngilizler 1852'de kenti ele geçirir; 1930'da Burma, Britanya Hindistanı'na bağlı bir eyalettir ve yönetimin başında Vali Sir Charles Innes vardır.

Kentin simgesi Shwemawdaw pagodasıdır. Geleneğe göre ilk hâli Buda'nın yaşadığı dönemde kurulmuştur; tarihî kayıtlar ise en az 14. yüzyıl sonuna gider. Krallar yüzyıllar boyunca yapıyı büyütür; 1796'da Kral Bodawpaya pagodayı 90 metreye yükseltir. Yapı yeni depremlere de yabancı değildir: 1912'de ve 1917'de iki kez ağır hasar görür.

Pegu'nun hemen yakınından Burma'yı kuzeyden güneye kesen büyük bir yanal atımlı fay geçer. O yıllarda bu fayın adı bile yoktur; bugün Sagaing Fayı olarak bilinen bu hat, Burma levhası ile Sunda levhasının birbirinin yanından kaydığı sınırdır. Bölgede gerilim birikmektedir: Ağustos 1929'da fayın daha kuzeyinde, Pegu Dağları'nda büyüklüğü 7'yi aşmayan bir deprem olmuştur.

Rangoon'da ise Mayıs'ın ilk günleri gergindir. Büyük Buhran'ın ortasında limandaki Hintli işçiler ücret artışı için greve çıkmış, yerlerine Birmanyalı işçiler getirilmiştir.

Otuz saniye

NOAA kataloğu depremi 5 Mayıs 1930, UTC 13.46 olarak kaydeder; Burma'da akşam saatleridir. Büyüklük bugünkü hesaplarla moment büyüklüğü 7,4'tür; bazı kataloglar 7,2 ile 7,5 arasında değerler verir. Odak derinliği yaklaşık 35 kilometredir. Önceden hissedilen bir öncü sarsıntı kaydedilmemiştir.

Pegu'da sarsıntı otuz saniyeyi geçmez. Önce üç-dört saniye hafif bir sallantı olur, kısa bir duraklama gelir, ardından kuzeybatı-güneydoğu yönünde şiddetli bir hareket başlar. Bir tanık, yer dalgalarının bir tenis kortunun üzerinden geçişini görür; insanlar yere savrulur. Rangoon'da sallantı yarım dakikadan bir buçuk dakikaya kadar sürer. Dala'da altı-sekiz saniyelik hafif bir sarsıntının ardından zemin şiddetle sallanır.

En yüksek şiddet, Rossi-Forel ölçeğinde IX, fay boyunca uzanan yaklaşık 971 kilometrekarelik armut biçimli bir alanda görülür. Deprem 570 bin kilometrekarelik bir alanda, Şan bölgesine ve Siam'a (Tayland) kadar hissedilir. Chiang Mai'de tuğla binalarda çatlaklar açılır, Bangkok'ta altı-yedi katlı binalarda küçük çatlaklar görülür.

Shwemawdaw devriliyor

Pegu'nun en yoğun mahallesi Nyaungwaing ile çarşı bölgesindeki binaların çoğu yerle bir olur. Zaingganaing mahallesindeki sinemada o sırada gösteri sürmektedir; bina içindekilerin üzerine çöker ve 60 ila 80 kişi ölür.

Shwemawdaw sarsıntıyla önce sallanır, sonra temelinden kopar ve aşağıdaki sokakta tezgâh açmış satıcıların üzerine yıkılır; satıcılar enkazın altında kalır. Kentteki bir cami ile Thunpayagyi pagodası da ağır hasar görür ya da kısmen çöker. Caminin minareleri dar sokaklara devrilir. Belediye binası ağır hasar alır, bir lise ve betonarme bir bina tamamen yıkılır. Buna karşılık adliye, bölge yöneticisinin binası, hastane ve cezaevi büyük hasar görmeden ayakta kalır.

Ardından yangın başlar. Çarşı bölgesi yığın yığın tuğla, bükülmüş metal ve kömürleşmiş ahşaptan ibaret kalır. Kent çevresindeki köylerde de yıkım vardır: Tawa'da iki bina tamamen çöker ve yedi kişi ölür; Khayan'da adliye ile hastane yıkılır, bir cami harap olur, 12 ila 16 kişi ölür. Thongwa'daki 11 kâgir yapının sekizi yerle bir olur, demiryolu köprüsünün ayakları kayar.

Rangoon'da çöken binalar

Burma'nın başkenti Rangoon, merkez üssüne uzak olmasına rağmen ağır darbe alır. En büyük hasar, kentin İrrawaddy nehrinin taşıdığı alüvyon üzerine kurulu güney kesimindedir. Ölümlerin çoğu bir caminin ve beş katlı bir binanın çökmesiyle, içindekilerin enkaz altında kalmasıyla olur.

China Street'teki beş katlı kâgir bir bina içine doğru çöker. Bir hamal grubu enkazdan altı ceset ve iki yaralı çıkarır; iki yaralı da kısa süre sonra ölür. Mogul ve Fraser sokaklarının köşesindeki bir binanın en üst katı içindekilerin üzerine iner. Fraser ile 35. Sokak'ın kesiştiği yerde bir binanın bütün cephesi dökülür. Dalhousie Street'teki jeoloji araştırma kurumunun binası çatlaklarla dolar, içindeki laboratuvar ve müze darmadağın olur. Yüksek Mahkeme binası ve Katolik kilisesi de ağır hasar görür.

Gece boyunca kentte arama sürer. Rangoon Genel Hastanesi hemşirelerini gelen ölü ve yaralılara ayırır; yaralıların ve ölenlerin çoğu Hintli kadınlar ve çocuklardır. Kurtarma çalışmalarına 500'den fazla kişi katılır. Halk meşale ve fenerlerle enkazın arasında ceset arar; kurtarmanın sürdüğü yerlerin çevresinde kalabalıklar toplanıp çalışmayı izler.

Limanda dalga

Deprem kıyıda küçük bir tsunami de doğurur. Burma kıyısında ve Sittaung nehrinde dalganın tırmanma yüksekliği 1,06 metre olarak ölçülür; Bengal ve Hindistan'daki gelgit ölçerler ise dalgayı kaydetmez.

Rangoon limanında yanaşmış duran Oxfordshire gemisi yaklaşık bir metre yükselir, diğer gemiler ileri geri sallanmaya başlar. Dalgalar gemileri rıhtıma çarptırır ve limana zarar verir. Queda gemisinin komutanı, teknesinin 45 saniye boyunca titrediğini anlatır. Ekma gemisi rıhtıma öyle sert vurur ki bağlama cıvataları kopar. Daha derin sularda bulunan City of Carlisle, Berne ve Kyokai Maru gemilerindekiler sert sarsıntılar hisseder ve bir cisme çarptıklarını sanır.

Yanan çarşının ardından

Pegu'da kurtarma çalışmaları ölülerden yayılan ağır koku yüzünden zorlaşır. Kısmen yıkılan hastanede 45 kişi tedavi edilir, bazı hastalar kısa süre sonra ölür. Yaklaşık 20 hasta Rangoon Genel Hastanesi'ne gönderilir, 100'den fazla kişi açık havada tedavi görür.

Yangın ancak 7 Mayıs'a doğru söner. O gün işçiler enkazı kaldırmaya başlar; bu işin maliyeti 50 bin rupi olarak hesaplanır. Mühendisler suyu kısmen geri verir. Yetkililer insan hareketini azaltmak için saat 22.00'de sokağa çıkma yasağı başlatır, polis yağmacıların peşine düşer. Yerel yönetim yalnızca belediye binalarının onarımı için 2 milyon rupi gerektiğini hesaplar. Pegu'da 20 bin kişi evsiz kalır.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı hiçbir zaman kesinleşmez. Resmî Burma Gazette 500 ölü bildirir; bazı kaynaklar bu resmî rakamı 550 olarak aktarır. Reuters, Vali Charles Innes'e dayanarak yalnızca Pegu'da 800 ile 1.000 arasında kişinin öldüğünü yazar. New York Times ise 7 Mayıs 1930'da birinci sayfadan 5 bin ile 7 bin arasında ölüden söz eder.

Bu son rakam, depremin ilk günlerindeki belirsizlik içinde verilmiştir ve sonraki resmî sayımlarla desteklenmez; bugün kataloglar 500 civarındaki rakamı esas alır. NOAA'nın önemli depremler veritabanı da 500 ölü kaydeder. Rangoon'daki ölü sayısı kaynağa göre 50 ile 200 arasında değişir; bir sismoloji derlemesi 58 rakamını verir. Gerçek kayıp büyük olasılıkla resmî rakamın üzerindedir, ama binlerce ölüden söz eden ilk haberlerin abartılı olduğu görülür.

Fayın izi

Deprem dünyanın dört bir yanındaki gözlemevlerinde kaydedilir. Hindistan Jeoloji Araştırmaları'ndan John Coggin Brown, P. Leicester ve H. L. Chhibber bölgeyi inceler ve 1931'de Pegu depremi üzerine bir ön rapor yayımlar. Brown depremin kaynağının kuzey-güney doğrultulu bir fay olduğunu belirler. Bugünkü hesaplara göre Sagaing Fayı'nın Bago kesimi yaklaşık 131 kilometre boyunca kırılmış, ortalama kayma 3 metre civarında kalmıştır. Arazide yüzey kırıkları, fay sarplıkları ve yarıklar oluşur.

Chhibber 1934'te Burma depremlerinin merkez üslerini birleştirdiğinde düz bir hat ortaya çıktığını fark eder. Fay ise ancak 1970'te jeolog Win Swe tarafından "Sagaing Fayı" olarak adlandırılır.

Yıllar sonra araştırmacılar 1930'un izlerini yeniden arar. Tsutsumi ve Sato 2009'da fay boyunca 20 santimetrelik düşey yüzey kırıkları tespit eder; bazı yerlerde 15 metreye varan yanal ötelenmeler ölçülür, ama bunun yalnızca 3 metresi 1930'a aittir, gerisi önceki depremlerin birikimidir. Yu Wang ve Kerry Sieh'in ekibi Payagyi'de 16. yüzyıldan kalma bir kale surunun fay boyunca yaklaşık 6 metre kaydığını bulur; kalenin içinde açılan hendek, yapımından bu yana en az iki büyük kırılma olduğunu gösterir.

Aralık'ta Pyu

Bölgenin sarsıntısı Mayıs'la bitmez. Artçı depremler Pegu, Onhne ve Kawa'da uzun süre hissedilir; 16 Eylül'deki bir artçı Pado'daki karakolu yıkar. 3-4 Aralık 1930 gecesi, Mayıs depreminin kuzeyinde, Pyu yakınlarında büyüklüğü 7,3 olan ikinci bir deprem olur. Fayın bir sonraki kesimi yaklaşık 120 kilometre boyunca kırılır; Pyu'da kâgir binalar çöker, raylar bükülür, yaklaşık 30 kişi ölür. Araştırmacılar bu depremi bir artçı değil, Mayıs depreminin faya aktardığı gerilimle tetiklenen ayrı bir deprem olarak değerlendirir.

1930, Burma için zaten zor bir yıldır. Depremden üç hafta sonra, 26 Mayıs'ta, Rangoon limanındaki grevden doğan gerginlik Hintli ve Birmanyalı işçiler arasında kanlı ayaklanmalara dönüşür. Aynı yılın sonunda Saya San önderliğindeki köylü ayaklanması başlar.

Yeniden kurulan pagoda

Haziran 1930'da Pegu'daki Müslüman topluluk yıkılan caminin onarımına başlar, Budist topluluk ise Shwemawdaw için bağış kampanyası açar. Yardım görevlileri, çarşısı yanan esnaf için geçici bir pazar yeri kurar.

Pagodanın yeniden yükselmesi ise uzun sürer. Yıllarca yerinde yalnızca büyük bir toprak tümsek kalır. Onarım ancak Burma'nın bağımsızlığından sonra başlar; kaynaklar başlangıç için 1951 ya da 1952'yi verir, çalışma 1954'te tamamlanır. Yeni stupa 114 metre yüksekliğindedir; tepe süslemesiyle birlikte toplam yükseklik 125 metreye ulaşır ve Shwemawdaw dünyanın en yüksek stupası olur. Eski yapının devrilen parçaları bugün de pagoda alanında durur.

Neyi değiştirdi

1930 Pegu depremi, Burma'nın modern tarihindeki en ölümcül depremlerden biridir ve 1929-1931 arasında Sagaing Fayı'nın yarısından fazlasını harekete geçiren deprem dizisinin en çok can alanıdır. Brown ve arkadaşlarının raporu, Burma depremlerinin büyük bir fay boyunca dizildiği fikrine ilk somut veriyi sağlar.

Deprem, kentlerin zemine göre nasıl farklı sarsıldığını da gösterir: Rangoon'da yıkım, nehir alüvyonu üzerindeki güney kesimlerde yoğunlaşır. Wang ve arkadaşlarının çalışmasına göre Mayıs ve Aralık 1930 kırılmaları arasında en az 50 kilometrelik bir bölüm kırılmadan kalmıştır ve 7'yi aşan bir deprem üretebilecek kapasitededir.

Bugün

Bago, 2019'da yaklaşık 180 bin nüfuslu bir kenttir ve Shwemawdaw yeniden kentin silüetine hâkimdir. Rangoon'un 1930'larda 200-400 bin olan nüfusu ise bugün 6 milyona yaklaşmıştır. Uzmanlar, kentteki yeni binaların çoğunun deprem yönetmeliğine uyulmadan yapıldığı uyarısında bulunur.

28 Mart 2025'te Mandalay yakınlarında Sagaing Fayı yeniden kırılır. Moment büyüklüğü 7,7-7,9 olan deprem yaklaşık 500 kilometrelik bir yüzey kırığı oluşturur ve güneyde Bago Bölgesi'ne kadar uzanarak 1930 Pyu depreminin kırılma alanına girer. Bu deprem, Burma'nın modern tarihinde ölü sayısı bakımından yalnızca 1930 Bago depreminin en yüksek tahminlerinin gerisinde kalır. 2025 öncesi çalışmaların Pegu'nun kuzeyinde, iki 1930 kırılması arasında tanımladığı kırılmamış bölüm ise bilim insanlarının en yakından izlediği yerlerden biri olmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 3409 (5 Mayıs 1930, Pegu-Rangoon)
• J. Coggin Brown, P. Leicester ve H. L. Chhibber (1931), A preliminary note on the Pegu earthquake of May 5th, 1930, Records of the Geological Survey of India (ikincil kaynaklarda aktarıldığı biçimiyle)
• Y. Wang, K. Sieh ve diğ. (2011), Earthquakes and slip rate of the southern Sagaing fault: insights from an offset ancient fort wall, lower Burma (Myanmar), Geophysical Journal International 185
• H. Tsutsumi ve T. Sato (2009), Tectonic Geomorphology of the Southernmost Sagaing Fault and Surface Rupture Associated with the May 1930 Pegu (Bago) Earthquake, Bulletin of the Seismological Society of America (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Y. Wang ve diğ. (2025), Sagaing fayının 2025 kırılması üzerine genişletilmiş özet, Bangkok, Ağustos 2025
• Uluslararası Sismoloji ve Deprem Mühendisliği Enstitüsü (IISEE, Japonya), Myanmar deprem kataloğu
• New York Times, 7 Mayıs 1930; Reuters ve Burma Gazette rakamları (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): 1930 Bago earthquake, Sagaing Fault, Shwemawdaw Pagoda, Bago, 1930 Rangoon riots, 2025 Myanmar earthquake (başlangıç kaynağı)