2011 Christchurch Depremi Öğle Arasında On Saniyede Geldi

22 Şubat 2011, Salı. Saat 12:51. Yeni Zelanda'nın Christchurch şehrinde öğle arası; insanlar ofislerden kafelere, kaldırımlara dökülmüş, bir dil okulunda Japon öğrenciler derste. On saniye süren bir sarsıntı, beş ay önceki depremden zaten yaralı olan şehir merkezini yıkıyor. Başbakan o gün, ülkenin belki de en karanlık gününü yaşadığını söyleyecek.

Depremden önce

Christchurch, Güney Adası'nın en büyük şehridir. İngiliz göçmenlerin 19. yüzyılda kurduğu şehrin merkezinde, adını veren taş katedral, Gotik tarzda kamu binaları, Avon Nehri'nin kıyısında parklar vardır.

4 Eylül 2010 gecesi şehrin batısında 7,1 büyüklüğünde bir deprem olmuştur. O deprem gece saat 04:35'te geldiği için kimse ölmemiş, ama birçok bina hasar görmüştür. Hasarlı binaların bir kısmı incelenip yeniden kullanıma açılmıştır. O günden beri şehir binlerce artçı sarsıntıyla yaşamaktadır.

12:51

Saat 12:51'de, şehir merkezinin yalnızca 6,7 kilometre güneydoğusunda, yerin yaklaşık 5 kilometre altında 6,2 büyüklüğünde deprem olur. Daha önce bilinmeyen bir fay kırılır. Sarsıntı yaklaşık on saniye sürer, ama yer o kadar şiddetli hareket eder ki, Yeni Zelanda'da o güne kadar ölçülmüş en yüksek yer ivmeleri kaydedilir. Hareket büyük ölçüde dikeydir; görgü tanıkları insanların havaya fırladığını anlatır.

Altı katlı Canterbury Televizyonu binası, CTV, saniyeler içinde çöker; yalnızca asansör kuyusu ayakta kalır ve enkaz alev alır. Binada bir televizyon kanalı, bir sağlık merkezi ve bir İngilizce dil okulu vardır. Beş katlı PGC binası çöker. Colombo Caddesi'nde, bir binadan düşen taş duvar 702 numaralı kırmızı belediye otobüsünün üzerine yıkılır; otobüste ve çevresinde 8 kişi ölür. Öğle arası kaldırımlarda yürüyen insanlar, çöken cephelerin altında kalır.

Şehre adını veren katedralin kulesi ve sivri çatısı yıkılır. Katolik katedralin kuleleri de düşer.

Sıvılaşma

Şehrin doğu mahallelerinde zemin sıvılaşır. Yollardaki çatlaklardan su ve kum fışkırır; arabalar çamura gömülür, evlerin temelleri çöker. Doğu mahallelerinin sokakları yüz binlerce ton gri balçıkla kaplanır. Şehrin su ve kanalizasyon sisteminin yüzde 80'i ağır hasar görür; şehrin yüzde 80'i elektriksiz kalır.

Port Hills'te kayalar evlerin üzerine düşer. Sumner ve Redcliffs'te yamaçlar çöker. Lyttelton'da ana caddedeki binaların büyük bölümü ağır hasar görür. 200 kilometre uzaktaki Tasman Buzulu'ndan 30 milyon ton buz göle kopar.

İlk saatler

Christchurch Hastanesi'nin acil servisi, depremden sonraki bir saat içinde 231 hastayı karşılar; kriz planı devreye alınır, 20 travma ekibi kurulur.

Belediye Başkanı Bob Parker yerel olağanüstü hâl ilan eder. Başbakan John Key, birkaç saat içinde Christchurch'e gelir. Gördüklerini "tam bir yıkım manzarası" olarak anlatır ve şunu söyler: "Yeni Zelanda'nın en karanlık gününe tanık oluyor olabiliriz."

Şehir merkezi aynı gün "kırmızı bölge" ilan edilerek kordona alınır. CTV binasının enkazında yangınla ve dumanla mücadele edilir; enkazdan sesler gelir, ama ulaşmak çok zordur.

Ulusal olağanüstü hâl

23 Şubat'ta Sivil Savunma Bakanı John Carter, ülke tarihinde yalnızca ikinci kez ulusal olağanüstü hâl ilan eder. Yeni Zelanda Savunma Kuvvetleri, ülke topraklarındaki en büyük operasyonunu başlatır; 1.400'den fazla asker, denizci ve havacı görev alır. O sırada tatbikat için bölgede bulunan 116 Singapurlu asker de kordonların korunmasına yardım eder.

Avustralya'dan, İngiltere'den, ABD'den, Japonya'dan, Tayvan'dan, Çin'den ve Singapur'dan arama kurtarma ekipleri gelir; Avustralya'nın Yeni Güney Galler ekibi depremden 12 saat sonra şehirdedir. Avustralya ayrıca 323 polis gönderir. Havaalanından şehre doğru yürüyen yabancı polisler, Christchurch halkı tarafından ayakta alkışlanır.

Masanın altında 26 saat

PGC binasının enkazında, Ann Bodkin masasının altında mahsur kalmıştır. Kurtarıcılar ona ancak ertesi gün ulaşabilir. Depremden yaklaşık 26 saat sonra, battaniyelere sarılmış hâlde, kurtarma ekiplerinin alkışları arasında enkazdan çıkarılır. Ciddi bir yarası yoktur.

Ann Bodkin, Christchurch'te çöken binalardan sağ çıkarılan son kişi olur. O günden sonra kurtarma çalışmaları, yerini yavaş yavaş enkazdan cesetlerin çıkarılmasına bırakır.

CTV binası

23 Şubat'ta polis, CTV binasının enkazında hayatta kalma ihtimalinin olmadığına karar verir. Çalışmalar o gece bir Japon arama kurtarma ekibinin de katılımıyla cesetlerin çıkarılması için sürer.

CTV binasında 115 kişi hayatını kaybeder. Ölenlerin arasında, binadaki dil okulunda İngilizce öğrenen yabancı öğrenciler de vardır; bunların 12'si Japonya'daki Toyama Yabancı Diller Koleji'nin öğrencileridir. Ölenler 20'den fazla ülkedendir. Japon kurtarma ekibi, 11 Mart'ta Japonya'yı vuran büyük depremden sonra ülkesine erken döner.

Sonradan yapılan resmî soruşturma, CTV binasının tasarımının hatalı olduğunu ve binanın hiç onaylanmaması gerektiğini ortaya koyar. Hem CTV hem PGC binası, Eylül 2010 depreminde hasar görmüş ama yeniden kullanıma açılmıştır.

Öğrenci ordusu

Doğu mahallelerini kaplayan balçık, tek başına kimsenin baş edemeyeceği bir yüktür. Canterbury Üniversitesi öğrencisi Sam Johnson'ın açtığı bir Facebook sayfasından doğan Öğrenci Gönüllü Ordusu, binlerce öğrenciyi kürek ve el arabalarıyla sokaklara çıkarır. Gençler, ev ev dolaşıp bahçelerden ve sokaklardan balçık temizler.

Gönüllü arama kurtarma örgütü LandSAR, şehre 530 kişi gönderir; bir haftada 67 bin evi ziyaret ederek yaşlıların ve yalnız yaşayanların durumunu kontrol ederler. Komşular birbirine bakması için teşvik edilir; bazı evlere günlerce resmî kimse ulaşamaz.

Kayıp

Depremde 185 kişi hayatını kaybeder. Bunların 115'i CTV binasında, 18'i PGC binasında, 8'i Colombo Caddesi'ndeki otobüste ve çevresinde ölür. 28 kişi şehir merkezinin farklı yerlerinde, 12 kişi banliyölerde hayatını kaybeder. 6.600'den fazla kişi hafif yaralanır.

2010 ve 2011 Canterbury depremlerinin toplam zararı, Yeni Zelanda tarihinin en pahalı doğal afeti olarak kayda geçer.

Yeniden yapılanma

Şehir merkezindeki binaların yarısına yakınına giriş yasaklanır. Sonraki yıllarda merkezde 1.200'den fazla bina yıkılır; şehrin en yüksek oteli Grand Chancellor ve en yüksek ofis binası da bunlar arasındadır. Bakan Gerry Brownlee, diğer görevleri başkalarına devredilerek yalnızca deprem sonrası yeniden yapıma atanır.

Zemini sıvılaşan doğu mahallelerindeki bazı bölgeler, yeniden yapılaşmaya uygun bulunmaz ve "konut kırmızı bölgesi" ilan edilir. Devlet ve sigortacılar, gönüllü satın almalarla 8 binden fazla evi yıkar ya da taşır. Son yıkım Ekim 2021'de tamamlanır. Bir zamanlar mahalle olan bu alanlar bugün yeşil alana dönüşmüştür.

Yıkılan katedralin yerine Japon mimar Shigeru Ban'ın tasarladığı, duvarları ve çatısı 90'dan fazla büyük karton tüpten yapılan geçici bir katedral yapılır; "karton katedral" Ağustos 2013'te açılır.

Neyi değiştirdi

Christchurch depremi, Yeni Zelanda'nın sıkı yapı kurallarına rağmen, bir önceki depremde hasar gören binaların yeniden kullanıma açılmasının ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi. Kraliyet soruşturma komisyonunun bulguları, deprem sonrası bina değerlendirmelerinin ve güçlendirilmemiş yığma binaların ele alınış biçiminin değiştirilmesine yol açtı.

Deprem sonrası nüfus kaybıyla Christchurch, Yeni Zelanda'nın ikinci büyük kentsel alanı olma unvanını Wellington'a bıraktı.

Bugün

Christchurch'ün merkezi, yıkılan binaların yerine yükselen yeni yapılarla büyük ölçüde yeniden kuruldu. CTV binasının yerinde bir anıt alan var. Yıkılan bir kilisenin arsasında, her biri farklı olan 185 beyaz boş sandalye, depremde ölenleri hatırlatıyor. Taş katedralin onarımı için 2017'de karar verildi; çalışmalar sürüyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• GNS Science, 22 Şubat 2011 Christchurch depremi
• Canterbury Earthquakes Royal Commission (2012). Final Report.
• Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand, "New Zealand's darkest day"
• 1News, "Survivor recalls 26 hours trapped in rubble 10 years on from Christchurch quake" (21 Şubat 2021)
• Vikipedi (İngilizce), 2011 Christchurch earthquake, Student Volunteer Army, Cardboard Cathedral (başlangıç kaynağı)