1931 Napier Depreminin Küllerinden Art Deco Şehri Doğdu

3 Şubat 1931, Salı. Saat 10:47. Yeni Zelanda'nın Hawke's Bay bölgesinde sıcak, kuru bir yaz sabahı. Napier'de dükkânlar açık, okullarda ders var, limanda bir İngiliz savaş gemisi demirli. İki buçuk dakika süren sarsıntı, iki kasabayı yerle bir edecek; ardından çıkan yangın Napier'in merkezini yakıp kül edecek. Ama Napier, küllerinden dünyanın en güzel Art Deco şehirlerinden biri olarak doğacak.

Depremden önce

Napier ve komşusu Hastings, Kuzey Adası'nın doğu kıyısında, Hawke's Bay'in iki önemli kasabasıdır. Binaların çoğu tuğladan ve ahşaptandır; Yeni Zelanda'da henüz bir deprem yönetmeliği yoktur. Napier'in kuzeyinde, denizle bağlantılı büyük bir lagün olan Ahuriri Lagünü uzanır.

Ülke, Büyük Buhran'ın içindedir. İşsizlik ve yoksulluk yaygındır.

10:47

Saat 10:47'de, Napier'in 15 kilometre kuzeyinde 7,8 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı iki buçuk dakika sürer. Napier ve Hastings'in merkezlerindeki binaların neredeyse tamamı yıkılır. Wellington'daki The Dominion gazetesi, Napier'in bir kasaba olarak haritadan silindiğini yazacaktır.

Hastings'te Roach'ın mağazası çöker ve 17 kişi ölür. Napier'de bir yaşlılar evinde 15 kişi, Napier Teknik Koleji'nde 9 öğrenci, Grand Otel'de 8 kişi hayatını kaybeder. Taradale'de, bir gün önce açılan misyon binasının taş şapeli çöker; iki rahip ve yedi öğrenci ölür.

Napier'deki Bluff Hill'de çalışan dört mahkûm, depremin yol açtığı toprak kaymasının altında kalır. Diğer mahkûmlar onları kazarak çıkarır, ama ikisi ölmüştür. Mahkûmlar kaçmaya hiç kalkışmadan yeniden toplanır ve cezaevine döner.

Yükselen deniz

Hayatta kalanlar, enkazdan uzaklaşmak için Marine Parade kumsalına koşar. Kıyı şeridinin geri çekildiğini görünce bir tsunaminin geldiğini düşünüp paniğe kapılırlar. Ama dalga gelmez. Deniz çekilmemiştir; kara yükselmiştir.

Deprem, Napier çevresindeki kıyıyı yaklaşık iki metre yükseltir. Yaklaşık 40 kilometrekarelik deniz tabanı kuru toprağa dönüşür. Ahuriri Lagünü 2,7 metreden fazla yükselir ve 3.600 hektarlık bir alanın suyu çekilir.

Yangın

Dakikalar içinde Napier'in Hastings Caddesi'ndeki eczanelerde yangınlar çıkar. İtfaiye ilk yangını kontrol altına almak üzereyken, Masonic Otel'in arkasındaki bir dükkânda ikincisi başlar. Ateş, birbirine bitişik ahşap binalar boyunca yayılır.

Su boruları patlamıştır. Merkez itfaiye istasyonundaki araçlar enkazın altında kalmıştır. Denizden su pompalama denemeleri başarısız olur. Öğleden sonra rüzgâr doğudan esmeye başlar ve yangını şehrin üzerine geri iter. Sıcak ve kuru havada bütün şehir merkezi alevler içinde kalır. Enkaz altında mahsur kalan bazı insanlara zamanında ulaşılamaz.

İtfaiyeciler, Clive Meydanı'ndan su pompalayarak yangının güneye yayılmasını durdurur. Ana yangınlar ancak ertesi gün öğleden sonra söner; yıkıntılar günlerce tüter. Napier'in merkezinde yalnızca birkaç bina ayakta kalır; depreme dayananların bir kısmı da yangında içten yanar.

Veronica

Napier limanında o sabah İngiliz Kraliyet Donanması'nın HMS Veronica gemisi demirlidir. Gemi, sarsıntıdan birkaç dakika sonra telsizle yardım çağrısı yapar. Felaketin haberi dış dünyaya Veronica'nın telsiziyle ulaşır.

Gemideki denizciler karaya çıkar; hayatta kalanlarla birlikte yangınla mücadele eder, enkaz altındakileri kurtarır, yaralıları tedavi eder. Limandaki Northumberland ve Taranaki yük gemilerinin mürettebatı da onlara katılır. Aynı öğleden sonra Auckland'dan iki kruvazör, HMS Diomede ve HMS Dunedin, yiyecek, çadır, ilaç, battaniye, doktor ve hemşirelerle yola çıkar; gece boyunca tam yol gidip 4 Şubat'ta Napier'e ulaşır.

Ölü sayısının daha yüksek olmamasında Veronica'nın limanda bulunmasının büyük payı olduğu kabul edilir.

Çadırlar

4 Şubat'ta, çoğu kadın ve çocuk olmak üzere 5 binden fazla kişi Napier'den tahliye edilir. Erkeklerin şehirde kalıp temizlik ve kurtarma işlerine yardım etmesi beklenir. Ordu ve donanma bölgeye gelir.

Nelson Park, Napier'in tahliye merkezi olur; parktaki çadırlarda bin kişiden fazlası seyyar mutfaktan beslenir. Pek çok aile Marine Parade'de ve başka açık alanlarda çadırlarda yaşar. Okullarda ücretsiz yemek dağıtılır, sokaklara su fıçıları konur.

5 Şubat'ta, depremde ölenlerden 101'i Napier'de ortak bir mezara gömülür.

13 Şubat'ta, 7,3 büyüklüğünde güçlü bir artçı deprem daha gelir. Napier'den Dannevirke'ye kadar insanlar, hasarlı binalar çatlayıp yıkılırken canlarını kurtarmak için kaçar. Şubat sonuna kadar Hastings'te 597 artçı deprem kaydedilir.

Kayıp

Resmî ölü sayısı 256'dır; Napier'deki anıtta 258 isim vardır. Ölenlerin 161'i Napier'de, 93'ü Hastings'te, 2'si Wairoa'dadır. Binlerce kişi yaralanır, 400'den fazlası hastaneye yatırılır. Hawke's Bay depremi bugün de Yeni Zelanda tarihinin en ölümcül doğal afetidir.

Teneke Kasaba

Hükümet, Napier belediyesinin yeniden yapımı tek başına örgütleyemeyeceğini görür ve iki komiser atar: John Barton ve Lachlan Bain Campbell. Komiserlerin görev süresi 1933'te dolduğunda halk, kalmaları için dilekçe verir.

Clive Meydanı'nda, geri ödenmesi gerekmeyen 10 bin sterlinlik bir krediyle geçici bir çarşı kurulur: "Tin Town", yani Teneke Kasaba. Elliden fazla işyeri iki yıl boyunca burada hizmet verir. Bir Yeni Zelanda gazetesi onu sonradan dünyanın ilk "geçici alışveriş merkezi" olarak anar.

Büyük Buhran yüzünden fon bulmak zordur; yeniden yapımın parasının önemli bir kısmı bağışlardan gelir. Nisan 1931'de yeniden yapım kredileri için özel bir yasa çıkarılır.

Art Deco

Napier, 1930'ların başında, Art Deco'nun en moda olduğu yıllarda yeniden yapılır. Yeni binalar alçak, betonarme ve sağlamdır; cepheleri geometrik süslemelerle, güneş ışınlarıyla, zikzaklarla ve Maori motifleriyle bezenir. Ocak 1933'te düzenlenen "Yeni Napier Karnavalı", şehrin yeniden doğuşunu kutlar.

Depremin onuncu yılında bir dergi, Napier'in küllerinden bir anka kuşu gibi yükseldiğini yazar ve 1931'de Napier Kız Lisesi'nin müdürü olan kişinin sözlerini aktarır: "Bugünkü Napier, eskisinden çok daha güzel bir şehir."

Neyi değiştirdi

Hawke's Bay depremi, Yeni Zelanda'nın yapı kurallarının tamamen yetersiz olduğunu gösterdi. Ülkenin ilk deprem yapı yönetmeliği 1935'te çıkarıldı. O dönemde ülkede ulusal bir afet örgütü ya da afet mevzuatı yoktu; deprem, bunların gerekliliğini ortaya koydu.

Yönetmelikler yüzünden Hawke's Bay'de bugün beş kattan yüksek yalnızca birkaç bina var. Lagünün yükselen tabanında bugün Hawke's Bay Havalimanı, konutlar, sanayi alanları ve tarlalar bulunuyor.

Bugün

Napier, dünyanın en iyi korunmuş Art Deco şehirlerinden biri olarak her yıl ziyaretçi çekiyor. Marine Parade'deki Veronica anıtı, geminin denizcilerini hatırlatıyor. Her 3 Şubat'ta Hastings'te anma töreni yapılıyor ve saat kuleleri, depremin geldiği saat olan 10:47'de çalıyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Dowrick, D. (1998). Damage and intensities in the magnitude 7.8 1931 Hawke's Bay, New Zealand, earthquake. NZ Society for Earthquake Engineering.
• Wright, Matthew. Quake: Hawke's Bay 1931.
• Hawke's Bay Regional Council, History of Earthquakes in Hawke's Bay
• Archives New Zealand, 1931 Hawke's Bay Earthquake koleksiyonu
• Vikipedi (İngilizce), 1931 Hawke's Bay earthquake (başlangıç kaynağı)