1522 Azor Adaları Depremi: Çamurun Altında Kalan Başkent

21 Ekim 1522'yi 22 Ekim'e bağlayan gece. Atlas Okyanusu'nun ortasında, Portekiz'in Azor Adaları'ndan São Miguel'in başkenti Vila Franca do Campo uykuda. Gökyüzü açık, rüzgâr yok. Gece saat ikiye doğru ada sallanıyor. Deprem evleri yıkıyor, ama kasabayı asıl yok eden, arkasındaki tepelerden kopup gelen çamur seli oluyor. Sabah olduğunda adanın başkentinin yerinde düz bir toprak var.

Adanın ilk başkenti

1522'de Azor Adaları, Avrupa kıyısına yaklaşık 1.500 kilometre uzaklıkta, yeni yerleşilmiş Portekiz topraklarıdır. Adaların en büyüğü São Miguel'in başkenti, güney kıyısındaki Vila Franca do Campo'dur. Kasaba 1472'de belediye statüsü almıştır. Adanın sivil ve dinî kurumları, gümrük ve adayı kraldan "bağış" olarak yöneten kaptan (capitão do donatário) burada oturur. Kaptanlık Gonçalves da Câmara ailesindedir; 1522'deki kaptan Rui Gonçalves da Câmara'dır.

Kasabanın kıyısından yaklaşık 600 metre açıkta küçük bir adacık vardır. Hem gemiciler için bir işarettir, hem de limanı güney fırtınalarından kısmen korur. Portekiz'e gidecek gemiler buradan kalkar. Portekizce Vikipedi'nin derlemesine göre kasabada yaklaşık 5 bin kişi yaşar; bu, adanın tahminen 20 bin kişilik nüfusunun dörtte biri kadardır.

Kasaba, Ribeira da Mãe de Água ve Ribeira Seca derelerinin denize döküldüğü düzlüğe kurulmuştur. Hemen arkasında Água de Pau volkanik kütlesinin yamaçları, Rabaçal ve Louriçal tepeleri yükselir. Bu yamaçlar, eski püskürmelerden kalan hafif, gevşek pomza tabakalarından oluşur.

Evler bazalt taşından, harçsız ya da zayıf harçla örülür. Sert bazalt kolay işlenmediği için taşlar yuvarlak kalır, duvarlar ağır ve dengesizdir. Kiremit yalnız zenginlerin evlerinde ve kiliselerde vardır; yoksulların çatısı saman ve kamıştır. Durham Üniversitesi'nden arkeologların 2021'de yayımlanan çalışmasına göre kasabanın ana kilisesi 1460'ta kurulan São Miguel Arcanjo'dur; kuzeyde bir Fransisken manastırı, kenarda Santa Catarina şapeli bulunur. Kazılarda çıkan Valensiya işi parlak sırlı çanaklar, kasabanın Avrupa ile canlı bir ticaret yaptığını gösterir.

Portekizce kaynaklar, kasabanın o güne dek ne bir savaş ne de büyük bir doğal afet gördüğünü yazar. Depremden önceki günlerde şiddetli yağmurlar yağmış, yamaçlardaki pomza toprak suya doymuştur.

Yıldızlı bir gece

O geceyi en ayrıntılı anlatan kişi, aynı yıl, 1522'de São Miguel'de doğan rahip ve tarihçi Gaspar Frutuoso'dur. Frutuoso olayı görmez; yaklaşık yetmiş yıl sonra, adanın tarihini anlattığı "Saudades da Terra" adlı el yazması eserinde, adada anlatılanları derleyerek yazar. Adada halk arasında söylenen bir de şiir vardır: "Vila Franca Romansı". Romansa göre gece çarşambadır, gökyüzü yıldızlıdır, ne rüzgâr eser ne bir yaprak kıpırdar.

Frutuoso'ya göre gece saat iki sularında bütün ada büyük bir sarsıntıyla sallanır. Sarsıntı bir "amentü" duası okunacak kadar, yani bir dakikadan uzun sürer. Yerin içinden uğultular gelir; halk, adanın altının üstüne döndüğünü, göğün çöktüğünü sanır. Sarsıntı biter, sonra daha hafif biçimde yeniden başlar. Arkeologların derlemesine göre aynı gece 02.10'da ve 03.00'te, ertesi gün öğlen ve akşam altıda güçlü artçılar gelir; en şiddetlisi saat üçtekidir. Artçılar 22 Ekim öğlene kadar sık ve sert sürer.

Bugünkü tahminlere göre depremin merkezi kasabanın birkaç kilometre kuzey-kuzeybatısında, Monte Escuro çevresindedir. Büyüklüğü kesin bilinmez; Durham ekibi 5,7 ile 6,7 arasında bir değer verir. Kasabada şiddet, Avrupa Makrosismik Ölçeği'ne göre X, yani "çok yıkıcı" düzeydedir. São Miguel Arcanjo kilisesi ve Fransisken manastırı çöker; adı bilinen yapılardan yalnız Santa Catarina şapeli ayakta kalır.

Dağdan inen çamur

Asıl felaket sarsıntının ardından gelir. Suya doymuş yamaçlar adanın her yerinde kayar. Frutuoso, güneyden kuzeydoğuya kadar çamur akmayan tek bir vadi kalmadığını yazar. Kuzey kıyısında Maia ve Porto Formoso, güneyde Ponta Garça da heyelanlardan etkilenir.

Vila Franca'nın üzerindeki Rabaçal tepesinin yamacında birkaç heyelan birleşerek tek bir akıntıya dönüşür. Akıntı Ribeira da Mãe de Água vadisinden aşağı iner ve kasabanın merkezine yayılır. Jeologların hesabına göre Ribeira Seca vadisinden inen daha küçük bir akıntıyla birlikte toplam 6,75 milyon metreküp malzeme hareket eder. Akıntının hızı saniyede 1 ile 3 metre arasında tahmin edilir; birkaç dakika içinde merkeze ulaşır. Frutuoso, toprağın "deniz dalgaları gibi" aktığını anlatır.

Bu hız, bir insanın koşabileceği bir hızdır, ama karanlıktadır ve kimse neyin geldiğini bilmez. Frutuoso'nun yorumuna göre sarsıntıyla evlerinden kaçanları yolda giden toprak yakalar. Ölülerin pek çoğunun giyinik bulunması, depremin onları uyandırdığını ve giyinmeye vakit bulduklarını düşündürür. Arkeologlar, karanlıkta kiliseye doğru koşan ailelerin farkında olmadan çamurun yoluna girmiş olabileceğini yazar. Uyanamayanlar ise yataklarında kalır.

Frutuoso'ya göre derenin doğusunda, kasabanın bulunduğu yerde her şey yerle bir olur. Derenin batısında, çoğu yıkılmış birkaç ev kalır; burada aşağı yukarı 70 kişi hayatta kalır ve bağırarak yardım ister.

Limandaki gemiler

Çamur kasabayı geçip limana ulaşır ve denize girer. Arkeologların aktardığı bir kayda göre çok büyük bir kaya tepelerden denize kadar bütün kasabayı geçer ve suyun içinde kırk adım kadar ilerler. Denize giren kütle bir dalga yaratır.

Frutuoso, o gece limanda adacığın arkasına sığınmış, Portekiz'e gitmek için bekleyen dört beş gemi olduğunu yazar. Yolculuk için adanın her yerinden insanlar oraya toplanmıştır; bu yüzden limanda ölenlerin sayısı artar. Dalganın kaç kişiyi öldürdüğü konusunda kaynaklar ayrılır: İngilizce Vikipedi yüze yakın ölüden söz eder, Portekizce Vikipedi birkaç düzine der ve bazı kroniklerin yüzlerce kişiden bahsettiğini ekler.

Sabah: kasabanın yerinde düzlük

Gün ağardığında tepelerde ve çiftliklerde yaşayanlarla kasabanın kenar mahallelerinden sağ kalanlar bir araya gelir. Frutuoso'ya göre kasabanın hâlini gören herkes donakalır. Soylu evler, yüksek binalar, süslü kiliseler, soylu ya da sıradan insanlar, hiçbiri görünmez; her şey düz bir toprağa dönmüştür. Ana kilisenin, evlerin ve sokakların nerede olduğunu gösteren bir iz bile kalmamıştır.

Limanın üzeri kalın bir pomza tabakasıyla örtülmüştür. Felaket adada "Vila Franca'nın yıkılışı" (Subversão de Vila Franca) adıyla anılacaktır.

Kaptan Rui Gonçalves da Câmara o gece kasabada değildir. İngilizce Vikipedi'nin aktardığına göre Lagoa'daki yazlık evinde kalmaktadır ve bu yüzden kurtulur.

Kazmalar ve fenerler

Adanın dört bir yanından, Vila Franca'da evi, akrabası, dostu olan herkes kazmaya gelir. Frutuoso'ya göre kimi ölülerini çıkarmak, kimi evindeki parayı ve eşyayı kurtarmak için kazar. Ölüler sokaklarda, evlerde, yataklarda bulunur; arada sağ çıkanlar da olur. Frutuoso, köpeklerin toprağın altında ağlayan insanları hissedip uluduğunu yazar.

Ada okyanusun ortasındadır; dışarıdan yardım, yiyecek ya da ilaç hemen gelemez. Kurtarma işini kaptan Rui Gonçalves da Câmara yönetir. Arkeologların derlediği kayıtlara göre kaptanın başlattığı kazılar bir yıldan uzun sürer. Bulunan değerli eşyaların yağmalanmaması için bir yerde toplanmasına çalışılır.

Frutuoso, geceleri Vila Franca'dan Água de Alto'ya kadar kıyı boyunca pek çok fener ve kandil yandığını anlatır. Kimi bunları ölülerin ruhu ya da bir mucize sanır. Aslında denizin kıyıya attığı eşyaları arayan insanlardır.

Halkın en çok aradığı şeylerden biri, ana kilisenin sunağındaki kutsanmış ekmektir. Bulunamayınca bazıları o gece büyük bir ışık gördüklerini, çan sesleri duyduklarını, meleklerin onu güvenli bir yere, belki Água de Pau kilisesine taşıdığını anlatır.

Kaç kişi öldü?

Kasabada ölenlerin sayısı için genellikle 3 bin ile 5 bin arası bir aralık verilir. ABD'nin Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler veritabanı 5 bin ölü kaydeder. Durham ekibi de 3 bin ile 5 bin arası rakamı aktarır.

Bu rakamlara dikkatle bakmak gerekir. En ayrıntılı anlatı olaydan yetmiş yıl sonra yazılmıştır; o dönemde nüfus sayımı yoktur. Kasabanın toplam nüfusu için verilen tahmin de 5 bin civarındadır. Yani üst rakam, kasabada yaşayan herkesin öldüğü anlamına gelir; oysa Frutuoso derenin batısında ve kenar mahallelerde sağ kalanlardan söz eder. Ölülerin bir kısmı, gemi beklemek için adanın başka yerlerinden gelmiş insanlardır. Bu yüzden 5 bin, kesin bir sayım değil, kasabanın neredeyse tamamen yok olduğunu anlatan bir tahmin olarak okunmalıdır. Alt rakam olan 3 bin bile, nüfusu bu kadar küçük bir yer için çok ağır bir kayıptır.

Kasaba dışındaki ölüler için de kaynaklar ayrılır. İngilizce Vikipedi Ponta Garça, Maia ve Porto Formoso'da da binlerce kişinin öldüğünü yazar; Portekizce Vikipedi bu yerlerde yüzlerce ölüden söz eder. Durham ekibi, 1522 felaketinin deprem kaynaklı heyelanlarda en çok can kaybına yol açan olaylar arasında sayılması gerektiğini ve bu tür listelerin bilinen en eski olayı olduğunu yazar.

Frutuoso felaketi dinî bir çerçevede yorumlar: ona göre insanlar zenginlik içinde ahlaksızca yaşadığı için Tanrı'nın gazabı Vila Franca'ya inmiştir.

Başkent Ponta Delgada'ya geçiyor

Sağ kalanlar önce dua edecek bir yer kurar. Kasabanın batısında, güvenli bir uzaklıkta aceleyle Nossa Senhora do Rosário şapeli yapılır. Arkeologlara göre bu şapel 1525'te, Kral III. João'nun parasal yardımıyla bir Fransisken manastırına dönüştürülür. Kraliyet kararıyla 1 Şubat 1524'te başka bir yerde yeni kasabanın inşasına başlanır. Yeni ana kilise 1534 ile 1561 arasında yapılır. Eski São Miguel Arcanjo kilisesinin yerine, felaketin anısına 1533'te bir rahibe manastırı, Santo André kurulur.

Ama Vila Franca eski yerini geri alamaz. İngilizce Vikipedi'ye göre kaptan yönetimini Ponta Delgada'ya taşır ve São Pedro kilisesinin yakınındaki bir eve yerleşir. Ponta Delgada, adada yönetimi ve ticareti taşıyabilecek tek merkezdir. Kral III. João, 2 Nisan 1546 tarihli fermanla Ponta Delgada'ya şehir unvanı verir. Ticaret ve nüfus oraya akar. Portekizce kaynaklar, deprem olmasaydı daha iyi bir doğal limanı olan Vila Franca'nın bu rolü sürdüreceğini yazar.

Vila Franca yavaş toparlanır. 1580'lerde kasabada günah çıkarma kayıtlarına göre 1.931 kişi vardır. Çamurun en çok örttüğü alanlar 18. yüzyılın sonuna kadar boş kalır; sonra bile oraya yalnız tek katlı evler yapılır. Yeni kilise, depremde zemin kaymasına karşı bir taban temeli üzerine oturtulur. Ama arkeologlara göre felaket, demir gergiler ya da ahşap iskelet gibi depreme dayanıklı yapı tekniklerinin yaygınlaşmasını sağlamaz.

Felaket bir anma geleneği de bırakır. Depremin günü olan çarşamba günleri Santa Catarina şapeline yürünür ve ayin yapılır. 1580'lere gelindiğinde her yıl 22 Ekim'de adanın her yerinde anma ayini düzenlenmektedir.

Toprağın altındaki kasaba

Gömülen kasaba yüzyıllar sonra yeniden aranır. 1967 ile 1981 arasında Manuel de Sousa d'Oliveira dokuz mevsim kazı yapar; buluntular Vila Franca müzesinde ve Ponta Delgada'daki bir vakıfta saklanır, ama kayıtlar yayımlanmamıştır. 1991'de bir kültür merkezi inşaatında çanak çömlek, 93 santimetre çaplı oyma bir taş pencere gülü ve mezar taşları çıkar.

2009'da Marques ve arkadaşları heyelan tortularını ilk kez ayrıntılı inceler ve hacmi hesaplar. 2015 ve 2016'da Avrupa Birliği destekli bir projeyle Durham Üniversitesi ekibi kasabanın 26 noktasında açma kazar. Heyelan tabakasının altında 1522 öncesine ait yaşam yüzeyleri bulunur: depremde çatlamış ve iki santim kaymış bir taban, yıkılmış duvar taşları, on bir eski sikke, onlarca elbise iğnesi, cam kap parçaları, balık ve hayvan kemikleri. Tek bir bardağın yirmi iki parçası yan yana bulunur; bu, çamurun bazı yerleri çok hızlı ve sarsmadan örttüğünü gösterir. İki yıllık kazıda bulunan tek insan kalıntısı bir dişdir.

Neyi değiştirdi

1522 felaketi Azor Adaları'nın siyasi haritasını değiştirir. Bugün adalar bölgesinin en büyük şehri ve yürütme merkezi olan Ponta Delgada'nın yükselişi, Vila Franca'nın çamur altında kalmasıyla başlar. Felaket aynı zamanda bir uyarıdır: binayı sarsıntıya dayanıklı yapmak, onu çamur akıntısından korumaz. Durham ekibine göre bugünkü kasaba da büyük heyelanlar yaşamış dik yamaçların ve vadilerin dibindedir ve önünde koruyucu bir yapı yoktur; benzer bir olayda bugün de çok can kaybı beklenir. Bölgede elli yılda yüzde on aşılma olasılığıyla hesaplanan yer ivmesi yüksektir.

Benzer bir tablo 1998'de Faial adasında da görülür: depremden sonra Faial kalderasının kuzeydoğu yamacında büyük kaymalar olur. 2005'te Fogo-Congro-Monte Escuro bölgesindeki deprem fırtınası sırasında da Fogo volkanının yamaçlarında heyelanlar kaydedilir.

Bugün

Vila Franca do Campo, São Miguel'in güney kıyısında, adacığın karşısında yaşayan küçük bir kasabadır. Ana kilisesi yine São Miguel Arcanjo adını taşır; felaketten sonra kurulan Fransisken manastırı 20. yüzyılın sonunda konaklama yerine dönüştürülmüştür. Kasabanın sokaklarının birkaç metre altında, 1522 gecesinin çamuru ve onun örttüğü eski başkent durur.

Kaynaklar

• Gaspar Frutuoso, Saudades da Terra, IV. kitap (16. yüzyıl sonu el yazması; aktarıldığı biçimiyle)
• Gerrard, C., Forlin, P., Froude, M., Petley, D., Gutiérrez, A., Treasure, E., Milek, K. ve Oliveira, N. (2021). The Archaeology of a Landslide: Unravelling the Azores Earthquake Disaster of 1522 and its Consequences. European Journal of Archaeology, 24(3), 388-411.
• Marques, R. ve diğ. (2009), Vila Franca do Campo 1522 heyelanının tortu çalışması (Gerrard ve diğ. 2021'de aktarıldığı biçimiyle)
• Luís da Silva Ribeiro (1951). O romance de algumas mágoas do terramoto de Vila-Franca em 1522. Boletim do Instituto Histórico da Ilha Terceira, 9.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 22 Ekim 1522 São Miguel kaydı
• Vikipedi (Portekizce), Subversão de Vila Franca
• Vikipedi (İngilizce), 1522 Vila Franca earthquake; Vila Franca do Campo; Ponta Delgada; Natural disasters in the Azores; Gaspar Frutuoso (başlangıç kaynağı)